History of Union Budget in India: ‘बजेट’ शब्दाचा इतिहास काय? जाणून घ्या भारतातील पहिल्या अर्थसंकल्पाची कथा

१ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण देशाचा केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर करणार आहेत. त्यांचे अर्थसंकल्पीय भाषण सकाळी ११ वाजता लोकसभेत सुरू होईल. अर्थमंत्री म्हणून निर्मला सीतारमण यांचे हे नववे अर्थसंकल्प असेल.

• जगातील पहिले अर्थसंकल्प कोणत्या देशात सादर करण्यात आले?
• ‘बजेट’ या शब्दाचा नेमका इतिहास काय?
• भारतात पहिले अर्थसंकल्प कधी सादर करण्यात आला?

 

History of Union Budget in India: भारताचे आर्थिक वर्ष २०२६-२७ चे १ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण देशाचा केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर करणार आहेत. त्यांचे अर्थसंकल्पीय भाषण सकाळी ११ वाजता लोकसभेत सुरू होईल. अर्थमंत्री म्हणून निर्मला सीतारमण यांचे हे नववे अर्थसंकल्प असेल. अर्थसंकल्पाची तयारी वेगाने सुरू आहे. अर्थसंकल्पाच्या एक-दोन दिवस आधी अर्थ मंत्रालयात हलवा समारंभाने लॉक-इन प्रक्रिया सुरू होईल.

दरवर्षीप्रमाणे मध्यमवर्गाला अर्थसंकल्पाकडून मोठ्या अपेक्षा आहेत. वाढत्या महागाईत, सामान्य लोकांना दिलासा मिळण्याची आशा आहे. अर्थसंकल्पातील घोषणांची माहिती अर्थमंत्र्यांच्या भाषणानंतरच उघड होईल. पण त्यापूर्वी, आपण जगातील पहिल्या अर्थसंकल्पाबद्दल काही विशेष माहिती पाहणार आहोत – जगातील पहिले अर्थसंकल्प कुठे सादर करण्यात आला, ‘बजेट’ या शब्दाचे मूळ काय आहे आणि ते कसे उद्भवले.

हेही वाचा: PM Modi on India-EU trade: भारत–EU चा FTA ऐतिहासिक करार! भारताचे पंतप्रधान मोदी म्हणाले,’हा केवळ व्यापार.. 

‘बजेट’ या शब्दाचे मूळ लॅटिन शब्द ‘बुल्गा’ मध्ये आहे. फ्रेंच भाषेत त्याला ‘बजेट’ असे म्हटले जात असे, जे इंग्रजी भाषेत ‘बोगेट’ आणि नंतर ‘बजेट’ बनले. जगात अर्थसंकल्प सादर करण्याच्या सुरुवातीबद्दल बोलायचे झाले तर इंग्लंडला त्याचे श्रेय दिले जाते. मिळालेल्या माहितीनुसार, प्रत्येक आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला अर्थसंकल्प सादर करण्याची परंपरा १७६० मध्ये इंग्लंडमध्ये सुरू झाली. तिथून, अर्थसंकल्पाची संकल्पना हळूहळू इतर देशांमध्ये पसरली आणि सरकारांनी ती स्वीकारली.

भारतात अर्थसंकल्प स्वातंत्र्यापूर्वीच सुरू झाला. १८५७ च्या बंडानंतर, देशाची आर्थिक व्यवस्था सुधारण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ जेम्स विल्सन यांना भारतात आमंत्रित केले. त्यांनी ७ एप्रिल १८६० रोजी भारताचा पहिला केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर केला. स्वातंत्र्यानंतर, स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प २६ नोव्हेंबर १९४७ रोजी तत्कालीन अर्थमंत्री आर.के. षण्मुगम चेट्टी यांनी सादर केला.

हेही वाचा: India EU Free Trade: भारत–EU FTA चा फायदा; ऑलिव्ह ऑइल व वनस्पती तेलांच्या किमतीत झाली मोठी घट

संसदेचे अर्थसंकल्पीय अधिवेशन २८ जानेवारीपासून सुरू होईल आणि २ एप्रिलपर्यंत ब्रेकसह चालेल. पहिला टप्पा २८ जानेवारी ते १३ फेब्रुवारीपर्यंत चालेल, तर दुसरा टप्पा ९ मार्च ते २ एप्रिलपर्यंत चालेल. अधिवेशनादरम्यान एकूण ३० बैठका होण्याची अपेक्षा आहे. २०२६-२७ चा केंद्रीय अर्थसंकल्प १ फेब्रुवारी रोजी सादर केला जाईल. भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या लोकसभा आणि राज्यसभेच्या सदस्यांना केलेल्या अभिभाषणाने अधिवेशनाची औपचारिक सुरुवात होईल.