शनिवार, 26 सप्टेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
How to Become Election Commissioner: भारतीय निवडणूक आयोगातील मुख्य निवडणूक आयुक्त आणि इतर आयुक्त यांच्यातील अधिकार व कामकाजावरून सुरू असलेला वाद आणि मुख्य निवडणूक आयुक्तपदाच्या नियुक्तीचा मुद्दा सर्वोच्च न्यायालयात प्रलंबित असल्यामुळे सध्या हा विषय चर्चेत आला आहे. या संपूर्ण प्रकरणामुळे तरुणांमध्ये आणि विशेषतः केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या (UPSC) परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये निवडणूक आयुक्त पदापर्यंतचा प्रवास कसा होतो, याबाबत मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर, एका IAS अधिकाऱ्याला निवडणूक आयुक्त होण्यासाठी नेमका किती कालावधी लागतो आणि यादरम्यान त्यांच्या पगारात कसा बदल होतो, याबद्दल आज आपण जाणून घेणार आहोत.
पहिली पायरी: IAS अधिकाऱ्याच्या करिअरची सुरुवात सातव्या वेतन आयोगाच्या लेव्हल १० मधून होते. यामध्ये अधिकाऱ्यांची नियुक्ती सब-डिव्हिजनल मॅजिस्ट्रेट (SDM) किंवा असिस्टंट कलेक्टर म्हणून केली जाते. या सुरुवातीच्या काळात मूळ वेतन दरमहा सुमारे ५६,१०० रुपये असते.
दुसरी पायरी: जवळपास ४ ते ९ वर्षांची सेवा पूर्ण केल्यानंतर अधिकारी डेप्युटी कलेक्टर किंवा अंडर सेक्रेटरी बनतात. हे लेव्हल ११ असून यादरम्यान मूळ वेतन वाढून सुमारे ६७,७०० रुपये होते.
तिसरी पायरी: साधारणपणे ९ ते १३ वर्षांची सेवा पूर्ण केल्यावर अधिकारी जिल्हाधिकारी (DM) किंवा सहसचिव (Joint Secretary) पदापर्यंत पोहोचतात. हे लेव्हल १२ असून यामध्ये मूळ वेतन सुमारे ७८,८०० रुपयांपर्यंत होते.
चौथी पायरी: त्यानंतर १४ ते १६ वर्षांच्या सेवाकाळात अधिकारी विभागीय आयुक्त किंवा संचालक पदावर जातात. हे लेव्हल १३ असून यात वेतन वाढून सुमारे १,१८,५०० रुपयांपर्यंत पोहोचते.
निवडणूक आयुक्त बनण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची अट म्हणजे संबंधित अधिकारी भारत सरकारमध्ये सचिव (Secretary) पदावर कार्यरत असावा लागलेला असावा.
हा टप्पा गाठण्यासाठी साधारणपणे १६ ते २० वर्षांच्या सेवाकाळात सेक्रेटरी-कम-कमिश्नर, त्यानंतर २० ते २५ वर्षांवर प्रिन्सिपल सेक्रेटरी, २५ ते ३० वर्षांवर अडिशनल चिफ सेक्रेटरी आणि शेवटी ३० वर्षांपेक्षा जास्त सेवा झाल्यावर ‘सेक्रेटरी टू गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया’ या पदापर्यंत पोहोचावे लागते. हे लेव्हल १७ असून या स्तरावर मूळ वेतन दरमहा सुमारे २,२५,००० रुपये होते. म्हणजेच एका IAS अधिकाऱ्याला साधारणपणे ६ ते ७ मोठे प्रमोशन पार करत, जवळपास ३० वर्षांच्या दीर्घ सेवावीन प्रवासानंतरच निवडणूक आयुक्त बनण्याची पात्रता मिळते.
एक अत्यंत रंजक बाब म्हणजे, निवडणूक आयुक्त आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त या दोन्ही पदांवर असणाऱ्या व्यक्तींना ‘अपेक्स पे स्केल’ (Apex Pay Scale) मिळते, जे दरमहा सुमारे २,२५,००० रुपये असते. हे वेतन थेट केंद्र सरकारच्या ‘सचिव’ पदाच्या जवळपास सारखेच असते.
यामुळे केवळ मूळ पगाराच्या आकड्यामध्ये फार मोठी वाढ होत नाही, परंतु या पदासोबत मिळणारा प्रोटोकॉलचा दर्जा, सुरक्षा, सुविधा आणि देशातील सर्वोच्च व अतिशय महत्त्वाची संवैधानिक जबाबदारी पार पाडण्याची संधी या पदाला इतर सचिव पदांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण बनवते.
