गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
(फोटो सौजन्य-सोशल मीडिया)
Lata Mangeshkar Birth Anniversary: भारतीय संगीतविश्वात आपल्या आवाजाने अढळ स्थान निर्माण करणाऱ्या ज्येष्ठ गायिका लता मंगेशकर यांची आज जयंती. २८ सप्टेंबर १९२९ रोजी इंदूर येथे त्यांचा जन्म झाला. आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत त्यांनी हजारो गाणी गायली आणि भारतीय चित्रपटसंगीतावर आपल्या आवाजाची अमिट छाप सोडली. मात्र, आज ‘स्वरकोकिळा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लता मंगेशकर यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात थेट गायिका म्हणून झाली नव्हती. अभिनय आणि रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे भारतीय संगीताच्या इतिहासातील एका सुवर्णअध्यायात बदलला.
लता मंगेशकर यांचे वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर हे प्रसिद्ध शास्त्रीय गायक आणि रंगभूमीवरील कलाकार होते. त्यामुळे लहानपणापासूनच घरात संगीत आणि नाटकाचे वातावरण होते. लता मंगेशकर यांचे मूळ नाव ‘हेमा’ होते. मात्र, त्यांच्या वडिलांच्या ‘भावबंधन’ या नाटकातील ‘लतिका’ या पात्रावरून त्यांचे नाव ‘लता’ ठेवण्यात आले.
वयाच्या पाचव्या वर्षी रंगमंचावर पाऊल
लता मंगेशकर यांनी अवघ्या पाचव्या वर्षी वडिलांच्या संगीत नाटकांमध्ये अभिनय करण्यास सुरुवात केली. पुढे त्यांनी काही मराठी आणि हिंदी चित्रपटांमध्येही छोट्या भूमिका साकारल्या. ‘पहिली मंगळागौर’, ‘चिमुकला संसार’ आणि ‘बडी माँ’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्या दिसल्या होत्या. १९४५ मध्ये आलेल्या ‘बडी माँ’मध्ये त्यांनी अभिनयासोबत एक भजनही गायले होते.
मात्र, अभिनयापेक्षा लता मंगेशकर यांना संगीताची अधिक ओढ होती. एका जुन्या मुलाखतीत त्यांनी अभिनय आवडत नसल्याचं आणि लहानपणापासूनच गायनाकडे आपला ओढा असल्याचं सांगितलं होतं.
पहिली कमाई फक्त २५ रुपये
लता मंगेशकर यांच्या बालपणात कुटुंबावर आर्थिक अडचणींची परिस्थिती आली. १९४२ मध्ये त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले, त्यावेळी त्या अवघ्या १३ वर्षांच्या होत्या. कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळण्यासाठी त्यांना अभिनय आणि गायनातून काम करावे लागले.
लता मंगेशकर यांना पहिल्यांदा रंगमंचावर गाण्यासाठी २५ रुपये मानधन मिळाले होते. हीच आपली पहिली कमाई असल्याचे त्यांनी सांगितले होते.
१९४२ मध्ये लता मंगेशकर यांनी ‘किती हसाल’ या मराठी चित्रपटासाठी पहिलं गाणं रेकॉर्ड केलं. ‘नाचू या गडे, खेळू सारी मनी हौस भारी’ हे त्यांचं पहिलं रेकॉर्ड केलेलं गाणं मानलं जातं. त्यावेळी त्या फक्त १३ वर्षांच्या होत्या.
यानंतर त्यांच्या आयुष्याने वेगळी दिशा घेतली. मुंबईत आल्यानंतर त्यांनी हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताचे धडे घेतले आणि पार्श्वगायनाच्या क्षेत्रात आपली ओळख निर्माण करण्यासाठी संघर्ष सुरू केला.
३६ हून अधिक भाषांमध्ये दिला आवाज
लता मंगेशकर यांनी आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत हिंदीसह विविध भारतीय आणि परदेशी भाषांमध्ये गाणी गायली. Saregamaच्या माहितीनुसार, त्यांनी ३६ हून अधिक प्रादेशिक भारतीय आणि परदेशी भाषांमध्ये आवाज दिला होता.
त्यांच्या मधुर आणि भावपूर्ण आवाजामुळे त्यांना ‘स्वरकोकिळा’, ‘भारत कोकिळा’ आणि ‘स्वर-सम्राज्ञी’ अशा उपाधींनी गौरवण्यात आलं. त्यांच्या आवाजाने अनेक पिढ्यांवर मोहिनी घातली.
‘स्वरकोकिळा’चा सुरेल वारसा कायम
लता मंगेशकर यांच्या कारकिर्दीचा विस्तार अनेक दशकांचा आहे. सुरुवातीच्या नकारांपासून ते देशातील सर्वोच्च सन्मानांपर्यंतचा त्यांचा प्रवास प्रेरणादायी ठरला. ६ फेब्रुवारी २०२२ रोजी त्यांचं निधन झालं असलं तरी त्यांचा आवाज आणि त्यांनी गायलेली असंख्य गाणी आजही रसिकांच्या मनात कायम आहेत.
अभिनयापासून सुरू झालेला प्रवास, पहिली २५ रुपयांची कमाई, सुरुवातीचे नकार आणि त्यानंतर मिळालेलं यश—या सगळ्या टप्प्यांतून लता मंगेशकर यांनी भारतीय संगीतविश्वात स्वतःचं अढळ स्थान निर्माण केलं. म्हणूनच त्यांचा सुरेल वारसा काळाच्या ओघातही अजरामर राहणार आहे.
