Indus Valley : ‘5000 वर्षांपूर्वी सिंधू संस्कृती अचानक संपली…’; IITटीच्या शास्त्रज्ञांनी शोधून काढले ऱ्हासामागचे खरे कारण

IIT Gandhi Nagar : शास्त्रज्ञांनी असा दावा केला आहे की प्रगत सिंधू संस्कृती अचानक कोसळली नाही, तर शेकडो वर्षांत दुष्काळ आणि अन्नटंचाईमुळे हळूहळू कोसळली. शास्त्रज्ञांनी आणखी काय उघड केले ते जाणून घ्या.

1. आयआयटी गांधीनगरच्या नव्या संशोधनानुसार सिंधू संस्कृती अचानक नष्ट न होता सुमारे 164 वर्षे चाललेल्या तीव्र दुष्काळामुळे हळूहळू कोसळली.
2. मान्सून कमकुवत होणे, पावसात 10–20% घट आणि तापमानात 0.5 अंशांची वाढ ही या विनाशाची प्रमुख कारणे ठरली.
3. पाण्याच्या टंचाईमुळे शेती, अन्नपुरवठा, लोकसंख्या आणि शहरे उद्ध्वस्त झाली आणि महान नागरी संस्कृती छोट्या जमातींमध्ये विखुरली.

Harappan civilisation decline : भारत (India) आणि पाकिस्तानात (Pakistan) पसरलेली जगातील सर्वात प्रगत आणि सुव्यवस्थित प्राचीन संस्कृती म्हणून ओळखली जाणारी सिंधू संस्कृती कशी आणि का नष्ट झाली, हा प्रश्न अनेक दशकांपासून संशोधकांसाठी कोडं ठरलेला होता. पूर, भूकंप, आक्रमण, साथीचे रोग किंवा उल्कापात अशा अनेक सिद्धांतांतून या संस्कृतीच्या विनाशाची कारणे शोधण्याचा प्रयत्न झाला. मात्र आता आयआयटी गांधीनगरच्या संशोधकांनी केलेल्या नव्या अभ्यासामुळे या गूढावर मोठ्या प्रमाणात प्रकाश पडला आहे. या संशोधनानुसार सिंधू संस्कृती अचानक नष्ट झाली नाही, तर शेकडो वर्षे चाललेल्या दुष्काळ, हवामान बदल आणि पाण्याच्या टंचाईमुळे ती हळूहळू कोलमडली.

आयआयटी गांधीनगरचे हवामान शास्त्रज्ञ डॉ. विमल मिश्रा यांच्या नेतृत्वाखाली करण्यात आलेल्या ११ पानी संशोधनात असे आढळून आले की जवळजवळ दोन शतके चाललेल्या दुष्काळाने या प्रगत नागरी संस्कृतीचे मूळच उखडले. विशेष म्हणजे, यामध्ये एक दुष्काळ तब्बल 164 वर्षे टिकला होता. इतक्या दीर्घकाळ पावसाअभावी सिंधू खोऱ्यातील नद्या आटल्या, जमिनी सुपीक राहिल्या नाहीत आणि शेती पूर्णपणे कोलमडली. अन्नाची कमतरता निर्माण झाली आणि त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर लोकांचे स्थलांतर झाले.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Shadow Fleet : ‘हा VIRATआहे, आम्हाला मदत हवी आहे, मेडे…मेडे’; रशिया युक्रेनचा ब्लॅक सीमध्ये युद्ध थरार, तुर्की मात्र अनभिज्ञ

संशोधनातून असे स्पष्ट होते की सिंधू संस्कृती पूर्णत: मान्सूनवर आणि सिंधू नदीच्या पाण्यावर अवलंबून होती. मात्र हवामान पद्धतींमध्ये बदल झाल्यामुळे पर्जन्यमानात 10 ते 20 टक्क्यांपर्यंत घट झाली, तर परिसरातील सरासरी तापमान सुमारे 0.5 अंशांनी वाढले. याचा थेट परिणाम शेतीवर झाला. गहू, बार्ली आणि इतर प्रमुख धान्यांचे उत्पादन घटले. शेतकरी पर्यायी पिकांकडे वळले, मात्र ते प्रयोगही अयशस्वी ठरले. परिणामी संपूर्ण अन्नसाखळी कोलमडली.

या हवामान बदलामागे महासागरांचे तापमान देखील जबाबदार होते. उत्तर अटलांटिक महासागर थंड होत गेला आणि त्याचा परिणाम भारतीय मान्सूनवर झाला. त्याचवेळी पॅसिफिक आणि हिंदी महासागराच्या वाढत्या तापमानामुळे पृथ्वीवरील तापमानाचा समतोल बिघडला आणि मान्सून आणखी कमकुवत झाला. यामुळे पावसाचे प्रमाण अधिकच घटले आणि सिंधू खोऱ्यातील जलस्रोत हळूहळू कोरडे पडले.

See more

A series of lengthy droughts brought about the fall of the Indus Valley Civilization, a new study finds. https://t.co/TTQ8QfdTUv — Live Science (@LiveScience) November 27, 2025

credit : social media and Twitter 

हडप्पा, मोहेंजो-दारो, लोथल आणि राखीगढी यासारखी प्रगत शहरे हे नागरी नियोजन, जलव्यवस्थापन आणि व्यापाराचे उत्कृष्ट उदाहरण होती. मात्र पाण्याशिवाय कोणतीही संस्कृती टिकू शकत नाही. हळूहळू लोकसंख्या कमी झाली, व्यापारी मार्ग बंद पडले आणि विशाल शहरे लहान गावांमध्ये आणि जमातींमध्ये रूपांतरित झाली. अशा प्रकारे एका कालखंडात जगाला दिशा देणारी सिंधू संस्कृती काळाच्या पडद्याआड गेली.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Plane Crash : आकाशात मृत्यूचा थरार! दोन विमानांची समोरासमोर भीषण टक्कर; झुडुपांमध्ये आढळला पायलटचा मृतदेह

या संशोधनाला केवळ ऐतिहासिक नव्हे, तर आजच्या काळातील इशारा म्हणूनही पाहिले जात आहे. आज जगभरात वाढते तापमान, पावसाची अनिश्चितता आणि पिण्याच्या पाण्याची टंचाई ही समस्या गंभीर होत असताना, सिंधू संस्कृतीचा अंत हे मानवजातीसाठी एक मोठे धोक्याचे संकेत देणारे उदाहरण ठरत आहे. पर्यावरण संतुलन बिघडल्यास अत्याधुनिक संस्कृतीसुद्धा कसा नष्ट होऊ शकते याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.