बोनमॅरो काय आहे? कर्करोग उपचारात बोनमॅरो ट्रांसप्लांट कोणती महत्त्वाची भूमिका बजावतो? जाणून घ्या

मानवी शरीरातील हाडांच्या आत असणारा बोन मॅरो केवळ रक्त तयार करत नाही, तर कर्करोगासारख्या जीवघेण्या आजाराशी लढण्यात एक महत्त्वपूर्ण ढाल बनतो. या उपचारात बायोलॉजीकल पालकांची भूमिका आणि स्टेम सेल्सचे कार्य रुग्णाच्या शरीरात अभूतपूर्व बदल घडवून आणते.

• बोन मॅरोमधील स्टेम सेल्स शरीरात तांबड्या, पांढऱ्या रक्तपेशी आणि प्लेटलेट्सची सतत निर्मिती करण्याचे महत्त्वाचे कार्य करतात.
• केमोथेरपीमुळे नष्ट झालेल्या निरोगी पेशींची जागा घेऊन बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट कर्करोग रुग्णांना नवीन जीवनदान देते.
• बायोलॉजीकल पालकांचे ५०% जनुकीय घटक मुलांशी जुळत असल्याने त्यांच्याकडून स्टेम सेल्स घेणे अत्यंत सुरक्षित मानले जाते.

बोनमॅरो, ज्याला मराठीत ‘अस्थिमज्जा’ असे म्हणतात, हा मानवी शरीरातील मोठ्या हाडांच्या आत असणारा एक मऊ, स्पंजसारखा आणि अत्यंत महत्त्वाचा भाग असतो. हा प्रामुख्याने मांडीचे हाड, कंबरेचे हाड आणि छातीच्या बरगड्यांमध्ये आढळतो. आपल्या शरीरातील रक्तनिर्मितीचा मुख्य कारखाना म्हणून बोनमॅरो काम करतो, ज्यामुळे शरीराचे आरोग्य आणि प्रतिकारशक्ती टिकून राहते.

स्टेम सेल्सचे महत्त्व

बोनमॅरोचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात आढळणाऱ्या ‘स्टेम सेल्स’  किंवा मूळ पेशी. या असाधारण पेशींमध्ये शरीराच्या आवश्यकतेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारच्या पेशींमध्ये रूपांतरित होण्याची क्षमता असते. स्टेम सेल्स प्रामुख्याने तीन प्रकारच्या पेशी तयार करतात: ऑक्सिजनचा पुरवठा करणाऱ्या तांबड्या रक्तपेशी, संसर्गाशी लढणाऱ्या पांढऱ्या रक्तपेशी, आणि रक्तस्त्राव थांबवणाऱ्या प्लेटलेट्स. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला ल्युकेमिया- रक्ताचा कर्करोग किंवा लिम्फोमासारखा आजार होतो, तेव्हा या स्टेम सेल्सचे काम पूर्णपणे बिघडते आणि शरीरात अपसामान्य पेशींची निर्मिती होऊ लागते.

पालकांनो सावधान! मुलींमध्ये कमी वयात पाळी येण्यामागे ‘हे’ आहे मुख्य कारण! जाणून घ्या मांसाहार आणि हार्मोन्सचा संबंध

कर्करोग रुग्णांसाठी बायोलॉजीकल पालकांकडून बोनमॅरो मिळण्याचे महत्त्व

कर्करोगाच्या उपचारादरम्यान तीव्र केमोथेरपी किंवा रेडिएशन थेरपी दिली जाते, ज्यामुळे कर्करोगाच्या पेशींसोबत रुग्णाचा मूळ बोन मॅरोही नष्ट होतो. अशा वेळी रुग्णाचा जीव वाचवण्यासाठी ‘बोनमॅरो ट्रान्सप्लांट’ करणे अपरिहार्य ठरते. यामध्ये निरोगी डोनरच्या बोनमॅरोमधील स्टेम सेल्स रुग्णाच्या शरीरात प्रत्यारोपित केल्या जातात.

प्रत्यारोपणासाठी डोनरच्या आणि रुग्णाच्या जनुकीय (जेनेटिक) घटकांचे तंतोतंत जुळणे अत्यंत आवश्यक असते. जर हे जुळले नाही, तर रुग्णाचे शरीर नवीन पेशींना शत्रू मानून त्यांच्यावर हल्ला करते किंवा नवीन पेशी रुग्णाच्या अवयवांना हानी पोहोचवतात, ज्याला ‘ग्राफ्ट व्हर्सेस होस्ट डिसीज’ म्हणतात.

तुम्ही दिवसभराच्या आहारातून किती कॅलरीज घेता? वजन कमी करण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी काय आहे नेमके कॅलरी इनटेकचे गणित! समजून घ्या

बायोलॉजीकल पालकांकडून मिळणारे जनुकीय गुणधर्म हे मुलांशी ५०% तंतोतंत जुळतात. पालकांचे डीएनए आणि पेशींची रचना मुलांच्या रचनेशी नैसर्गिकरित्या सुसंगत असल्याने, पालकांकडून बोनमॅरो किंवा स्टेम सेल्स घेणे अधिक सुरक्षित मानले जाते. यामुळे शरीराने नवीन पेशी स्वीकारण्याची शक्यता वाढते आणि गंभीर धोके टळतात.

थोडक्यात सांगायचे तर,

बोनमॅरो आणि त्यातील स्टेम सेल्स हे मानवी आयुष्याचा आधार आहेत. कर्करोगाविरुद्धच्या लढ्यात निरोगी स्टेम सेल्सचे प्रत्यारोपण ही रुग्णासाठी जणू संजीवनी ठरते, आणि या प्रक्रियेत बायोलॉजीकल पालकांची जेनेटिक सुसंगतता रुग्णाला नवीन आयुष्य मिळवून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.