सध्या सर्वत्र चर्चेत असलेलं सावजी मटण नेमकं कसं बनतं? ‘ही’ आहे पारंपरिक रेसिपी

महाराष्ट्रातील विदर्भाची ओळख असलेले सावजी मटण आपल्या झणझणीत मसाल्यामुळे, सुगंधी रस्स्यामुळे आणि मऊसूत मटणामुळे विशेष लोकप्रिय आहे. एकेकाळी विदर्भापुरता मर्यादित असलेला हा पदार्थ आता राज्यभरातील खाद्यप्रेमींच्या पसंतीस उतरला असून अनेक शहरांमध्ये त्याची चव आवडीने चाखली जाते.

• सावजी मटण हे विदर्भाच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचे खास वैशिष्ट्य आहे.
• झणझणीत सावजी मसाला, सुगंधी रस्सा आणि मऊ मटण ही या पदार्थाची खास ओळख आहे.
• विदर्भाबाहेरही महाराष्ट्रातील अनेक शहरांमध्ये सावजी मटणाची लोकप्रियता वाढत आहे.

महाराष्ट्रातील प्रत्येक भागाची खाद्यसंस्कृती वेगळी आहे. कुठे गोड पदार्थांची रेलचेल असते, तर कुठे मसालेदार जेवणाची खास ओळख आहे. विदर्भाचा विचार केला की सर्वात आधी आठवण येते ती सावजी मटणाची. झणझणीत मसाले, सुगंधी रस्सा आणि मऊसूत मटण यामुळे हा पदार्थ अनेकांच्या आवडीचा बनला आहे. आज तो फक्त विदर्भापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर राज्यातील अनेक शहरांमध्ये त्याची चव लोक आवडीने घेत आहेत.

प्रत्येक ठिकाणी वेगळी लागते चव

सावजी मटणाची खरी ओळख म्हणजे त्याचा खास मसाला. प्रत्येक घरात आणि प्रत्येक हॉटेलमध्ये मसाला बनवण्याची पद्धत थोडी वेगळी असते. त्यामुळे एका ठिकाणी मिळणारी चव दुसऱ्या ठिकाणी तशीच मिळेल, याची खात्री नसते. हाच वेगळेपणा या पदार्थाला खास बनवतो. अनेक खवय्ये नवीन ठिकाणी जाऊन सावजी मटणाची वेगवेगळी चव अनुभवायला आवर्जून जातात.

फक्त तिखट नाही, चवीचं गुपित काही वेगळंच

अनेकांना वाटतं की सावजी मटण म्हणजे फक्त खूप तिखट जेवण. पण प्रत्यक्षात त्याची खरी मजा मसाल्याच्या संतुलनात असते. योग्य प्रमाणात वापरलेले मसाले, त्यांचा सुगंध आणि हळूहळू शिजलेले मटण यामुळे प्रत्येक घास स्वादिष्ट लागतो. लालसर दिसणारा रस्सा पाहून तिखटपणाची कल्पना येते, पण त्यात मसाल्याचा एक वेगळाच गोडवा आणि खोलीही जाणवते.

खास मसाल्यामुळे वाढते चव

या पदार्थासाठी तयार होणारा मसाला हा त्याचा आत्मा मानला जातो. धणे, जिरे, बडीशेप, काळी मिरी, दालचिनी, तमालपत्र, वेलची, जावित्री आणि चक्रीफूल यांसारखे मसाले मंद आचेवर भाजले जातात. काही ठिकाणी सुकी लाल मिरची आणि थोडे तांदूळही वापरले जातात. सर्व साहित्य नीट भाजून त्याची बारीक पूड केली जाते. त्यामुळे मसाल्याला सुंदर रंग, सुगंध आणि वेगळी चव मिळते.

मटण मुरवण्याची पद्धतही तितकीच महत्त्वाची

चवदार सावजी मटणासाठी मटण आधी काही वेळ मसाल्यात मुरवले जाते. त्यात आलं-लसूण पेस्ट, हळद, मीठ आणि कोथिंबीर घालून मटण चांगले माखले जाते. त्यामुळे मसाला मटणाच्या प्रत्येक तुकड्यात मुरतो. नंतर ते हलक्या आचेवर परतून शिजवले जाते. ही प्रक्रिया जितकी संयमाने केली जाते, तितकी चव अधिक खुलते.

रस्सा बनवण्याची खास शैली

मसाला तयार झाल्यानंतर वेगळ्या भांड्यात तेल गरम करून त्यात आलं-लसूण आणि तयार मसाला परतला जातो. मसाल्यातून तेल सुटू लागले की त्यात आवश्यकतेनुसार पाणी घालून रस्सा तयार केला जातो. त्यामध्ये शिजवलेले मटण मिसळून काही वेळ मंद आचेवर ठेवले जाते. शेवटी कोथिंबीर घालून हा पदार्थ वाढला जातो. गरम भाकरी, पोळी किंवा वाफाळत्या भातासोबत त्याची चव आणखी खुलते.

आजही कायम आहे सावजी मटणाची क्रेझ

आज अनेक शहरांमध्ये सावजी मटण देणारी हॉटेल्स दिसतात. तरीही नागपूर आणि विदर्भातील पारंपरिक चव अनुभवण्यासाठी अनेक जण खास प्रवास करतात. प्रत्येक ठिकाणी मसाल्याची रेसिपी वेगळी असल्यामुळे चवही वेगळी मिळते. त्यामुळे प्रत्येकवेळी सावजी मटण खाण्याचा अनुभव नवीन वाटतो.

विदर्भाच्या परंपरेचा स्वाद

सावजी मटण हा फक्त एक पदार्थ नाही, तर विदर्भाच्या खाद्यसंस्कृतीचा महत्त्वाचा भाग आहे. अनेक पिढ्यांपासून ही पाककला जपली गेली असून आजही तिची लोकप्रियता तशीच टिकून आहे. मसालेदार जेवण आवडणाऱ्यांसाठी हा पदार्थ खास आकर्षण ठरतो. एकदा अस्सल सावजी मटणाची चव चाखली की ती पुन्हा अनुभवावीशी वाटते. म्हणूनच नागपूरची ओळख सांगताना संत्र्यांसोबत सावजी मटणाचं नावही तितक्याच अभिमानाने घेतलं जातं.