
फोटो सौजन्य- chatgpt
भर्तृहरीनाथ हे मूळचे उज्जयिनी (सध्याचे उज्जैन, मध्य प्रदेश) नगरीचे पराक्रमी व न्यायी सम्राट होते. प्रसिद्ध सम्राट विक्रमादित्य हे त्यांचे धाकटे बंधू होते. ‘श्री नवनाथ भक्तिसार’ ग्रंथानुसार, अवंती नगरीच्या राजाच्या पोटी भिक्षापात्रातून मिळालेल्या दिव्य विभूतीच्या कृपेने त्यांचा जन्म झाला. ते अत्यंत रूपवान, बुद्धिमान आणि शास्त्रपारंगत होते. राजा भर्तृहरी यांचे आपली पत्नी राणी पिंगला हिच्यावर अतोनात प्रेम होते.
परंतु, एका अमरफळाच्या घटनेतून (जे फळ राजाने राणीला दिले, राणीने ते एका सेवकाला दिले आणि ते पुन्हा राजाकडेच परत आले) त्यांना संसारातील प्रीतीच्या क्षणभंगुरतेची जाणीव झाली. याशिवाय, गुरु गोरक्षनाथांनी पिंगलेच्या निधनानंतर मृतात्म्याला जिवंत करण्याच्या लीलेतून राजाला जीवन-मृत्यूचे सत्य दाखवून दिले. या घटनेने राजाचे मन संसारातून पूर्णपणे विरक्त झाले आणि त्यांनी राजसिंहासनाचा त्याग करून गुरु गोरक्षनाथांकडून नाथ पंथाची दीक्षा घेतली.
राजवैभव त्यागल्यानंतर ते ‘राजा भर्तृहरी’चे ‘योगी भर्तृहरीनाथ’ बनले. त्यांनी केवळ कठोर तपश्चर्याच केली नाही, तर आपल्या लेखणीतून आणि उपदेशातून समाजाला जीवन जगण्याची नवी दिशा दिली.
संस्कृत साहित्यात भर्तृहरींचे स्थान अत्यंत उच्च आहे. त्यांनी तीन शतकांची (प्रत्येकी १०० श्लोक असलेले ग्रंथ) रचना केली. यात मानवी व्यवहार, सदाचार, विद्या, दान, धैर्य आणि राजकारण यांविषयी व्यावहारिक मार्गदर्शन केले आहे. यात सांसारिक सुख आणि प्रेमाचे वर्णन करून शेवटी त्यातील नश्वरता स्पष्ट केली आहे. संसारातील मोहमाया सोडून आत्मकल्याणाकडे वळण्याचा संदेश या ग्रंथात दिला आहे.
गुरु गोरक्षनाथांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अनेक सिद्धी प्राप्त केल्या. भारतभर भ्रमंती करून त्यांनी सामान्य जनतेला अंधश्रद्धेतून बाहेर काढले आणि ‘अलख निरंजन’चा संदेश देत भक्तिमार्ग व योगमार्गाचा प्रसार केला.
नाथ संप्रदायातील बारा पंथांपैकी ‘वैराग्य पंथ’ हा भर्तृहरीनाथांच्या नावाने ओळखला जातो, ज्याची परंपरा आजही उत्तर भारत आणि महाराष्ट्रात मोठ्या श्रद्धेने पाळली जाते.
योगी भर्तृहरीनाथांनी आपल्या अवतारकार्याची सांगता करून संजीवन समाधी घेतली. त्यांच्या समाधी स्थानांबाबत महाराष्ट्र आणि उत्तर भारतात अत्यंत पवित्र मानली जाणारी तीन प्रमुख ठिकाणे आहेत.ॉ
श्री क्षेत्र हरंगुळ गंगाखेड तालुका, परभणी जिल्हा (महाराष्ट्र) महाराष्ट्रातील नाथभक्तांचे हे सर्वात मोठे श्रद्धास्थान आहे. परळी वैजनाथ – गंगाखेड मार्गावर हरंगुळ (वडगाव हरंगुळ) येथे राजा भर्तृहरीनाथांचे (विचारनाथ) भव्य संजीवन समाधी मंदिर आहे. येथे शांत वातावरणात ध्यानधारणेची विशेष सोय आहे.
सरिस्का (अलवर) जिल्हा (राजस्थान) अरवली पर्वतरांगांमध्ये सरिस्का अभयारण्याच्या परिसरात ‘बाबा भर्तृहरी धाम’ आहे. ही त्यांची तपोभूमी आणि समाधी स्थळ मानले जाते. येथे दरवर्षी भाद्रपद महिन्यात मोठी यात्रा भरते.
चुनार किल्ला मिर्झापूर जिल्हा (उत्तर प्रदेश) ऐतिहासिक चुनारगड किल्ल्यामध्ये योगी भर्तृहरीनाथांची जिवंत समाधी असल्याचे मानले जाते. मुघल काळातही या समाधीचे चमत्कारिक सामर्थ्य अनुभवल्याच्या अनेक ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.
(याव्यतिरिक्त, मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथे शिप्रा नदीच्या काठी असलेल्या ‘भर्तृहरी गुंफे’त त्यांनी दीर्घकाळ तपश्चर्या केली होती, जे आजही एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे.)
भर्तृहरीनाथांचे जीवन हे “सर्वस्व असूनही सर्वस्वाचा त्याग करणे” याचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. त्यांच्या मते, बाह्य वैभवापेक्षा आंतरिक शांती आणि आत्मज्ञान हेच खरे ऐश्वर्य आहे. आजही ‘नवनाथ भक्तिसार’ ग्रंथाचे पारायण करताना आणि नाथ संप्रदायाच्या उपासनेत भर्तृहरीनाथांचे स्मरण मोठ्या भक्तीभावाने केले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भर्तृहरीनाथ हे नवनाथांपैकी एक महान सिद्धयोगी होते. त्यांनी राजवैभवाचा त्याग करून योगसाधना आणि वैराग्याचा मार्ग स्वीकारला.
Ans: प्रचलित आख्यायिकेनुसार, सम्राट विक्रमादित्य हे भर्तृहरीनाथांचे धाकटे बंधू होते.
Ans: महाराष्ट्रातील परभणी जिल्ह्यातील हरंगुळ, राजस्थानमधील सरिस्का येथील बाबा भर्तृहरी धाम आणि उत्तर प्रदेशातील चुनारगड ही त्यांच्याशी संबंधित प्रमुख श्रद्धास्थळे मानली जातात.