
फोटो सौजन्य- गुगल
हिंदू धर्मात कार्तिकी एकादशीला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. या दिवसाला देवउठनी किंवा प्रबोधिनी एकादशी असेही म्हटले जाते. यावेळी कार्तिकी एकादशी २० नोव्हेंबर रोजी आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार, आषाढी एकादशीला योगनिद्रेत गेलेले भगवान विष्णू कार्तिकी एकादशीला जागे होतात. या दिवशी चातुर्मास संपतो. त्यामुळे या दिवसापासून शुभ आणि मंगल कार्यांना सुरुवात केली जाते, अशी मान्यता आहे.
महाराष्ट्रात या दिवशी पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात दर्शनासाठी मोठ्या संख्येने वारकरी आणि भाविक येतात. तसेच इतरही विठ्ठल मंदिरात भाविकांची मोठ्या संख्येने गर्दी पाहायला मिळते. विठठ्ल मंदिरांना रोषणाई केली जाते. भजन, कीर्तन इत्यादी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. अनेक जण उपवास करतात, पूजा-अर्चा करतात आणि विठ्ठल नामाचा जप करतात. मात्र, एकादशीचे व्रत करताना काही नियम पाळणे महत्त्वाचे मानले जाते. जाणून घेऊया कार्तिकी एकादशीला काय करावे आणि कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात.
कार्तिकी एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे. स्वच्छ कपडे परिधान करून भगवान विष्णू आणि विठ्ठल-रुक्मिणी यांचे स्मरण करावे. घरातील देवघर स्वच्छ करून पूजा करावी.
या दिवशी भगवान विष्णू आणि विठ्ठलाची मनोभावे पूजा करावी. देवासमोर दिवा लावावा, धूप-अगरबत्ती दाखवावी आणि फुले, फळे अर्पण करावीत. तुळशीची पाने अर्पण करणेही शुभ मानले जाते.
कार्तिकी एकादशीला ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ या मंत्राचा जप करावा. तसेच विष्णुसहस्रनाम, हरिपाठ आणि भगवद्गीतेचे पठण करावे. विठ्ठलाचे अभंग आणि भजन-कीर्तनात सहभागी व्हावे.
या दिवशी भाविक आपल्या श्रद्धा आणि शारीरिक क्षमतेनुसार उपवास करतात. काही जण निर्जळी उपवास करतात, तर काही जण फळे, दूध किंवा फराळाचे पदार्थ खाऊन व्रत करतात. उपवास करताना शरीराला त्रास होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
एकादशीच्या दिवशी अन्नदान, वस्त्रदान आणि गरजू व्यक्तींना मदत करणे पुण्यकारक मानले जाते. आपल्या क्षमतेनुसार गरजू व्यक्तींना अन्न किंवा आवश्यक वस्तूंचे दान करावे.
कार्तिकी एकादशीला तुळशीची पूजा करण्याची परंपरा आहे. तुळशीजवळ दिवा लावून प्रार्थना करावी. भगवान विष्णूंना तुळस प्रिय असल्याची धार्मिक मान्यता आहे.
एकादशीच्या उपवासात तांदूळ, गहू, डाळी आणि इतर धान्य खाणे टाळले जाते. धार्मिक परंपरेनुसार या दिवशी धान्याचे सेवन करू नये, अशी मान्यता आहे.
एकादशीच्या दिवशी मांसाहार, मद्यपान आणि तामसिक पदार्थांचे सेवन टाळावे. सात्त्विक आहार आणि शुद्ध आचरण ठेवण्यावर भर दिला जातो.
या दिवशी कोणाशीही भांडण, वादविवाद किंवा अपशब्दांचा वापर करू नये. मन शांत ठेवून देवाचे स्मरण करावे आणि शक्य तितका वेळ भक्तीमध्ये घालवावा.
धार्मिक मान्यतेनुसार एकादशीच्या दिवशी तुळशीची पाने तोडणे टाळावे. पूजेसाठी आवश्यक असलेली पाने आदल्या दिवशीच काढून ठेवावीत, अशी परंपरा आहे.
एकादशीच्या दिवशी मन, वाणी आणि आचरण शुद्ध ठेवण्यावर भर दिला जातो. त्यामुळे कोणाचीही निंदा करणे, खोटे बोलणे किंवा दुसऱ्यांना त्रास देणे टाळावे.
उपवास हा श्रद्धा आणि आत्मसंयमाचा भाग मानला जातो. त्यामुळे केवळ दिखाव्यासाठी उपवास करण्याऐवजी मनापासून भक्ती आणि प्रार्थना करावी.
एकादशीचा उपवास दुसऱ्या दिवशी म्हणजे द्वादशीला सोडण्याची परंपरा आहे. याला पारणा असे म्हणतात. पारणा करताना आपल्या स्थानिक पंचांगानुसार योग्य वेळ पाहावी. सर्वप्रथम भगवान विष्णूंची पूजा करून नैवेद्य दाखवावा आणि त्यानंतर उपवास सोडावा. उपवास सोडताना हलका आणि सात्त्विक आहार घ्यावा.
कार्तिकी एकादशीला प्रबोधिनी एकादशी असेही म्हटले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, भगवान विष्णू या दिवशी चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागे होतात. त्यामुळे चातुर्मासाची सांगता होऊन विवाह आणि इतर शुभ कार्यांना सुरुवात होते, असे मानले जाते. महाराष्ट्रात या दिवशी पंढरपूर येथे विठ्ठल दर्शनासाठी वारकरी मोठ्या संख्येने दाखल होतात. विठ्ठल नामाचा गजर, भजन, कीर्तन आणि दिंडी सोहळ्यांमुळे संपूर्ण वातावरण भक्तिमय होते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: कार्तिकी एकादशी २० नोव्हेंबर रोजी आहे
Ans: कार्तिकी एकादशीला भगवान विष्णू आणि विठ्ठल-रुक्मिणी यांची पूजा केली जाते.
Ans: उपवासात फळे, दूध, साबुदाणा, राजगिरा आणि भगर यांसारखे फराळाचे पदार्थ खाता येतात. उपवासाचे नियम परंपरेनुसार बदलू शकतात.