फोटो सौजन्य- फेसबुक
गुरू गोरक्षनाथ प्रगट दिन हा नाथ संप्रदायातील अत्यंत महत्त्वाचा उत्सव असून, २०२६ मध्ये हा दिवस २२ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जाणार आहे. तिथीनुसार कार्तिक शुद्ध त्रयोदशीला अनेक ठिकाणी हा सोहळा होतो. गुरु गोरक्षनाथ हे भारतीय आध्यात्मिक परंपरेतील एक महान सिद्ध योगी आणि ‘नाथ संप्रदायाचे’ प्रमुख प्रवर्तक होते, ज्यांचा प्रभाव केवळ भारतापुरता मर्यादित न राहता नेपाळ, तिबेट, अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियातील देशांपर्यंत पसरलेला आहे.
गुरु गोरक्षनाथांच्या जन्माविषयी अनेक अलौकिक कथा प्रचलित आहेत. असे मानले जाते की, त्यांचे गुरु मत्स्येंद्रनाथ (मच्छिंद्रनाथ) एकदा भिक्षा मागण्यासाठी एका निपुत्रिक महिलेच्या दारी गेले होते. त्यांनी तिला पुत्रप्राप्तीसाठी पवित्र ‘विभूती’ (भस्म) दिली. मात्र, त्या महिलेने लोकांच्या बोलण्याला घाबरून ती विभूती एका गोवऱ्यांच्या ढिगाऱ्यात (किंवा शेणाच्या खड्ड्यात) टाकून दिली. बारा वर्षांनंतर जेव्हा मत्स्येंद्रनाथ पुन्हा त्या गावी आले आणि त्यांनी त्या मुलाची चौकशी केली, तेव्हा त्या महिलेने सर्व हकीकत सांगितली.
मत्स्येंद्रनाथांनी त्या गोवऱ्यांच्या ढिगाऱ्याजवळ जाऊन हाक मारली, तेव्हा त्यातून बारा वर्षांचा तेजस्वी बालक प्रकट झाला. गोवऱ्यांच्या (गोरक्ष) ढिगाऱ्यातून रक्षण होऊन बाहेर आल्यामुळे त्यांचे नाव ‘गोरक्षनाथ’ पडले. मत्स्येंद्रनाथ हे आदिनाथ (भगवान शिव) यांचे साक्षात शिष्य मानले जातात, तर गोरक्षनाथ हे मत्स्येंद्रनाथांचे प्रमुख शिष्य होते. त्यांनी आपल्या गुरूंनाही मोहाच्या जाळ्यातून बाहेर काढून पुन्हा योगमार्गावर आणले, अशी प्रसिद्ध कथा (‘जाग मच्छिंद्र गोरख आया’) सर्वश्रुत आहे.
गुरु गोरक्षनाथांनी केवळ आध्यात्मिक उपदेश दिले नाहीत, तर समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि कर्मकांडावर प्रहार करून सामान्य माणसाला सोपा मार्ग दाखवला.
शरीर आणि मन शुद्ध करून परमात्म्याशी एकरूप होण्यासाठी त्यांनी ‘हठयोग’ शास्त्राची सुसूत्र मांडणी केली. ‘ह’ म्हणजे सूर्य (पिंगला नाडी) आणि ‘ठ’ म्हणजे चंद्र (इडा नाडी). या दोन्हींचे संतुलन साधणे म्हणजेच हठयोग होय.
नाथ संप्रदायाचे मुख्य तत्त्व म्हणजे ‘जे पिंडी ते ब्रह्मांडी’. म्हणजेच, या संपूर्ण ब्रह्मांडात जे काही आहे, ते सर्व मानवी शरीरात सूक्ष्म रूपाने अस्तित्वात आहे. त्यामुळे देवाला बाहेर शोधण्याऐवजी स्वतःच्या आत (कुंडलिनी जागृतीद्वारे) शोधणे महत्त्वाचे आहे.
सामाजिक समता गोरक्षनाथांनी जात-पात, धर्म आणि पंथाच्या भिंती नाकारल्या. त्यांच्या शिष्यांमध्ये सर्व जाती-धर्माचे लोक होते. हिंदूंसोबतच अनेक मुस्लिम सुफी संत आणि फकीरही त्यांना ‘बाबा रतन हाजी’ किंवा ‘पीर’ मानून त्यांचा आदर करत असत. यामुळेच त्यांचा प्रभाव बलुचिस्तान, अफगाणिस्तान आणि अरब देशांपर्यंत पोहोचला.
गुरु गोरक्षनाथांनी भारतभर आणि शेजारील देशांत भ्रमण करून अनेक ठिकाणी तपश्चर्या केली. आजही या ठिकाणी त्यांची भव्य मंदिरे आणि मठ आहेत
गोरखपूर (उत्तर प्रदेश, भारत) हे नाथ संप्रदायाचे सर्वात मोठे आणि प्रमुख केंद्र आहे. येथे गुरु गोरक्षनाथांनी दीर्घकाळ तपश्चर्या केली होती. येथील ‘गोरखनाथ मंदिर’ जगप्रसिद्ध आहे.
गोरखा (नेपाळ) नेपाळच्या राजघराण्याचे कुलदैवत म्हणून गोरक्षनाथांची पूजा केली जाते. नेपाळमधील ‘गोरखा’ जिल्ह्याचे नाव त्यांच्याच नावावरून पडले आहे, जिथे एका गुहेत त्यांची पावले आणि मंदिर आहे.
त्र्यंबकेश्वर (महाराष्ट्र, भारत) नाशिकजवळील त्र्यंबकेश्वर येथे नाथ संप्रदायाचे मोठे केंद्र आहे.
गोरखमढी (गुजरात, भारत) गिरनार पर्वताच्या पायथ्याशी असलेले हे स्थान नाथ योग्यांचे अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते.
हिंगलाज माता मंदिर (बलुचिस्तान, पाकिस्तान) बलुचिस्तानमधील या शक्तीपीठाशी नाथ संप्रदायाचा प्राचीन संबंध आहे. पूर्वी नाथ योगी येथूनच पुढे इराण आणि अरब देशांपर्यंत प्रवास करत असत. अफगाणिस्तान आणि मध्य आशिया काबुल आणि कंदहारच्या आसपासच्या भागात नाथ योग्यांचे प्राचीन मठ आणि ‘गोरखखत्री’ (पेशावर, पाकिस्तान) सारखी ऐतिहासिक ठिकाणे आजही त्यांच्या प्रवासाची साक्ष देतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: गुरु गोरक्षनाथ प्रगट दिन २२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी साजरा केला जात आहे.
Ans: गुरु गोरक्षनाथ हे नाथ संप्रदायातील महान सिद्धयोगी आणि हठयोग परंपरेचे प्रमुख प्रवर्तक मानले जातात.
Ans: पौराणिक कथेनुसार, मच्छिंद्रनाथांनी दिलेली विभूती एका महिलेने गोवऱ्यांच्या ढिगाऱ्यात टाकली. १२ वर्षांनंतर त्याच ठिकाणाहून गोरक्षनाथ प्रगट झाले, अशी कथा सांगितली जाते.






