Saptashrungi Shaktipeeth: सप्तशृंगी देवीला ‘अर्धशक्तिपीठ’ का म्हणतात? १८ हातांनी भक्तांना आशीर्वाद देणाऱ्या मातेचं महत्त्व काय?

Saptashrungi Shaktipeeth: यंदा ११ ऑक्टोबरपासून शारदीय नवरात्राला सुरुवात होत असून, महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असलेल्या सप्तशृंगी शक्तिपीठातही भाविकांची मोठी गर्दी होणार आहे. सप्तशृंगी देवीला ‘अर्धशक्तिपीठ’ म्हटले जाते

• सप्तशृंगीला महाराष्ट्रातील ‘साडेतीन शक्तिपीठां’पैकी अर्धशक्तिपीठ मानले जाते.
• पौराणिक मान्यतेनुसार, माता सतीचा उजवा हात सप्तशृंग पर्वतावर पडला.
• सप्तशृंगी देवीची सुमारे ८ फूट उंच अठरा भुजांची मूर्ती आहे.

देशभरात नवरात्रोत्सवाची तयारी सुरू झाली आहे. यावर्षी ११ ऑक्टोबर, रविवारपासून शारदीय नवरात्राला सुरुवात होणार आहे. या काळात देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. तसेच भाविक शक्तिपीठांना भेट देऊन देवीचे दर्शन घेतात. देशातील ५१ शक्तिपीठांपैकी आणि महाराष्ट्रातील ‘साडेतीन शक्तिपीठां’पैकी एक असलेल्या अत्यंत पवित्र सप्तशृंगी शक्तिपीठातही मोठ्या संख्येने भाविक येतात. Saptashrungi Shaktipeeth:

माता सप्तशृंगी शक्तिपीठाला अर्धशक्तिपीठ असे का म्हणतात?

माता सप्तशृंगी शक्तिपीठाला अर्धशक्तिपीठ असेही म्हटले जाते. हे पवित्र मंदिर महाराष्ट्रात प्रचलित असलेल्या ‘साडेतीन शक्तिपीठां’च्या विशेष धार्मिक परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या परंपरेनुसार साडेतीन शक्तिपीठांपैकी तीन शक्तिपीठे पूर्ण मानली जातात, तर चौथ्या म्हणजेच सप्तशृंगीला ‘अर्धशक्तिपीठ’ असा दर्जा प्राप्त आहे. तुळजापूरची तुळजाभवानी, कोल्हापूरची महालक्ष्मी आणि माहूरची रेणुका माता यांना पूर्ण शक्तिपीठ मानले जाते, तर सप्तशृंगी देवी येथे कुमारिका (बालिका) रूपात विराजमान असल्यामुळे तिला अर्धपीठ म्हटले जाते.

देवीपुराणातील त्या प्रसिद्ध कथेशी संबंधित

सप्तशृंगी येथे माता सतीचा उजवा हात पडल्याची पौराणिक कथा शिवपुराण आणि देवीपुराणातील त्या प्रसिद्ध कथेशी संबंधित आहे. या कथेत माता सतीने यज्ञकुंडात प्राणार्पण केल्यानंतर भगवान शिवांनी केलेल्या विलापाचे आणि त्यांच्या शरीराचे अवयव विविध ठिकाणी विखुरले जाण्याचे वर्णन आहे.

पौराणिक कथेनुसार, राजा दक्षाने एकदा यज्ञाचे आयोजन केले होते. मात्र, त्याने भगवान शिव आणि माता सती यांना या यज्ञासाठी निमंत्रण दिले नव्हते. निमंत्रण नसतानाही माता सती तेथे गेल्या. तेव्हा दक्षाने भगवान शिवांचा अपमान केला. हा अपमान माता सती सहन करू शकल्या नाहीत आणि त्यांनी यज्ञाच्या अग्नीत उडी घेऊन आपल्या प्राणांचा त्याग केला.

माता सतीच्या मृत्यूमुळे क्रोधित झालेल्या भगवान शिवांनी त्यांचे पार्थिव शरीर आपल्या खांद्यावर घेतले आणि संपूर्ण ब्रह्मांडात प्रलयंकारी तांडव करण्यास सुरुवात केली. जगाला प्रलयापासून वाचवण्यासाठी भगवान विष्णूंनी आपल्या सुदर्शन चक्राने माता सतीच्या शरीराचे अवयव वेगवेगळे करण्यास सुरुवात केली. अशी मान्यता आहे की याचवेळी माता सतीचा उजवा हात महाराष्ट्रातील नाशिकजवळील वणी परिसरात असलेल्या सात पर्वतांच्या (सप्तशृंग) माथ्यावर पडला. त्यामुळे हे पवित्र स्थान ५१ शक्तिपीठांमध्ये तसेच महाराष्ट्रातील ‘साडेतीन शक्तिपीठां’मध्ये विशेष स्थान प्राप्त करते.

भागवत पुराणानुसार, देवीने दुर्गेचे रूप धारण करून महिषासुराचा वध केला, तेव्हा त्या अत्यंत क्रोधित झाल्या होत्या. आपल्या या रौद्र रूपाला शांत करण्यासाठी आणि विश्रांती घेण्यासाठी त्या सह्याद्रीच्या या सात शिखरांवर (सप्तशृंग) येऊन स्थायिक झाल्या. येथे त्यांच्या पूर्ण रौद्र रूपाचा केवळ सौम्य आणि अर्धा अंशच भक्तांना दिसतो.

ऋषी मार्कंडेय यांनी देवीच्या महिमेचे वर्णन

अशीही मान्यता आहे की ऋषी मार्कंडेय यांनी याच ठिकाणी देवी महात्म्य रचले. यामध्ये ऋषी मार्कंडेय यांनी देवीच्या महिमेचे वर्णन केले आहे. देवीच्या मूर्तीची मान एका बाजूला थोडीशी झुकलेली आहे. अशी आख्यायिका आहे की, समोरील पर्वतावर बसून ऋषी मार्कंडेय जेव्हा ‘दुर्गा सप्तशती’चे पठण करत होते, तेव्हा त्यांच्या स्तुतीचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकण्यासाठी देवी त्या दिशेने थोड्या झुकल्या.

ऋषी मार्कंडेय यांनी रचलेल्या ‘मार्कंडेय पुराण’ (देवी महात्म्य) नुसार, सप्तशृंगी देवीची ही मूर्ती प्रत्यक्ष महालक्ष्मीचे स्वरूप आहे. अठरा भुजा असलेल्या या देवीला ‘अष्टादशभुजा’ असे म्हटले जाते. मात्र, काही संदर्भांमध्ये त्यांचे वर्णन अष्टभुजा म्हणजेच आठ भुजा असलेल्या देवीच्या रूपातही केले आहे. माता सप्तशृंगीची ही भव्य मूर्ती सुमारे ८ फूट (२.४ मीटर) उंच आहे. ती पूर्णपणे सिंदूराने माखलेली असल्यामुळे गडद सिंदुरी (केशरी) रंगाची दिसते.

देवीच्या हातांतील शस्त्रांची महत्त्व

देवीच्या हातांमध्ये विविध देवतांनी दिलेली शस्त्रे आणि वस्तू असल्याचे मानले जाते. त्यामध्ये भगवान शिवांचा त्रिशूळ, भगवान विष्णूंचे सुदर्शन चक्र, वरुणाचा शंख, अग्निदेवाच्या ज्वाळा, वायुदेवाचे धनुष्य-बाण, वज्र, इंद्राची घंटा, यमाचा दंड, दक्षाची अक्षमाला (मण्यांची माळ), ब्रह्मदेवाचा कमंडलू (जलपात्र), सूर्यदेवाच्या किरणांचे प्रतीक, कालीची तलवार आणि ढाल, विश्वकर्म्याचा परशू (कुऱ्हाड), कुबेराचा मद्याचा प्याला आणि गदा यांचा समावेश आहे.

सप्तशृंगी देवी नाशिकपासून किती लांब?

सप्तशृंगी देवी नाशिकपासून सुमारे ६५ किलोमीटर अंतरावर, ४८०० फूट उंचीच्या सप्तशृंग पर्वतावर विराजमान आहेत. मंदिराच्या एका बाजूला खोल दरी असून दुसऱ्या बाजूला उंच पर्वत आहे. सुमारे ४७२ पायऱ्या चढून भाविक देवीच्या मुख्य मंदिरापर्यंत पोहोचतात. गुहेमध्ये तीन द्वारांमधून—शक्ती द्वार, सूर्य द्वार आणि चंद्र द्वार—देवीचे दर्शन घेतले जाते.

नवरात्रोत्सवाच्या काळात देवीची गोंधळ/ओटी भरण्याची परंपरा केली जाते. माता सप्तशृंगीची ओटी भरण्यासाठी भाविक नारळ, चुनरी, साडी, बांगड्या, सिंदूर, फुले आणि मिठाई यांचा वापर करतात. अशी श्रद्धा आहे की, येथे माता आपल्या भक्तांना १८ हातांनी आशीर्वाद देतात. येथे भाविकांना पुरणपोळीचा प्रसाद दिला जातो.