ज्याची घर बांधताना करतात पूजा, तोच वास्तुपुरुष आधी होता ‘असुर’? काय आहे या मागचे पौराणिक रहस्य?

भगवान शिवाच्या घामातून जन्मलेला वास्तुपुरुष सुरुवातीला एक शक्तिशाली असुर होता, अशी पौराणिक कथा सांगितली जाते. पण देवतांनी त्याला जमिनीवर का दाबले? घर बांधताना त्याची पूजा करण्याची परंपरा कशी सुरू झाली? जाणून घ्या हे रंजक रहस्य!

• मत्स्यपुराणातील कथेनुसार भगवान शिवाच्या घामाच्या थेंबातून वास्तुपुरुषाचा जन्म झाल्याचे सांगितले जाते.
• देवतांनी त्याला जमिनीवर पालथे पाडल्यानंतर ब्रह्मदेवाने त्याला वास्तुपुरुष हे नाव दिले.
• घराचे बांधकाम सुरू करण्यापूर्वी भूमिपूजन आणि वास्तुपूजा करण्याची परंपरा याच कथेशी जोडली जाते.

वास्तुशास्त्रानुसार घर बांधताना वास्तुपुरुषाची पूजा करण्याला विशेष महत्त्व आहे. पण तुम्हाला माहिती आहे का, हिंदू पुराणकथांनुसार हा वास्तुपुरुष सुरुवातीला एक असुर होता? भगवान शिव आणि असुर अंधक यांच्यातील युद्धादरम्यान त्याचा जन्म झाला होता. पुढे ब्रह्मदेवाने त्याला पृथ्वीवर स्थान दिले आणि देवतांनी त्याच्या शरीरावर आपापली स्थाने घेतली. याच कथेतून वास्तू शास्त्र आणि वस्तू मंडला ही संकल्पना जोडली गेल्याचे मानले जाते.

वास्तुपुरुषाचा जन्म नेमका कसा झाला?

मत्स्यपुराणातील प्रचलित कथेनुसार, भगवान शिव आणि अंधकासुर यांच्यात भयंकर युद्ध सुरू होते. या युद्धादरम्यान भगवान शिवाच्या कपाळावरून घामाचा एक थेंब जमिनीवर पडला. या थेंबातून एका विशाल आणि भयंकर शक्तिशाली प्राण्याचा जन्म झाला. त्याची भूक इतकी प्रचंड होती की तो संपूर्ण सृष्टी गिळंकृत करण्याचा प्रयत्न करू लागला.

त्याच्या या प्रचंड शक्तीमुळे देवतांमध्ये चिंता निर्माण झाली. त्यानंतर ब्रह्मदेवाच्या आदेशाने अनेक देवतांनी एकत्र येऊन त्या विशाल असुराला जमिनीवर पालथे पाडले. देवतांनी त्याच्या शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांवर आपापली स्थाने घेतली. त्यानंतर ब्रह्मदेवाने त्याला वास्तुपुरुष हे नाव दिले.

वडिलांच्या हाडांपासून बनले होते शकुनीचे फासे? महाभारतातील त्या जादुई खेळामागे दडलं होतं कोणतं रहस्य? जाणून घ्या

असुर असूनही वास्तुपुरुषाची पूजा का केली जाते?

वास्तुपुरुषाला असुर म्हटले असले तरी त्याला सामान्य अर्थाने वाईट शक्ती मानले जात नाही. या कथेत तो निसर्गातील प्रचंड आणि अनियंत्रित शक्तीचे प्रतीक मानला जातो. देवतांनी त्याला जमिनीवर स्थान दिल्यानंतर त्याने ब्रह्मदेवाकडे स्वतःच्या पूजेबाबत वर मागितला. त्यावर घर, मंदिर किंवा इमारत बांधताना त्याची पूजा केली जाईल, असा वर मिळाल्याचे कथेत सांगितले जाते.

चिता जळताना कवटी फुटण्याची वाट का पहिली जाते? जाणून घ्या कपालक्रियेचे रहस्य आणि धार्मिक दृष्टीकोन

घर बांधताना वास्तुपुरुषाचे महत्त्व काय?

वास्तुशास्त्रात वास्तुपुरुषाचे शरीर एका चौकोनी आकृतीत दाखवले जाते. यालाच वास्तुपुरुष मंडळ किंवा Vastu Mandala म्हणतात. या मंडळात वेगवेगळ्या दिशांना विविध देवतांची स्थाने दाखवली जातात. ईशान्य दिशेला डोके आणि नैऋत्य दिशेला पाय असल्याचे पारंपरिक चित्रण आढळते.

नवीन घराचे बांधकाम सुरू करण्यापूर्वी भूमिपूजन आणि वास्तुपूजा करण्याची परंपरा याच संकल्पनेशी जोडलेली आहे. घरातील जागेचा योग्य वापर, दिशा, प्रकाश आणि हवा यांचा विचार करण्यासाठी वास्तुशास्त्र मार्गदर्शन करते. वास्तुपुरुषाची कथा ही भारतीय धार्मिक परंपरा आणि वास्तुकलेतील एक रंजक सांस्कृतिक संकल्पना आहे.