स्वच्छता मोहीम ढोंगमुक्त असावी; ११ वर्षांत स्वच्छतेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन किती बदलला?

१७ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर या 'स्वच्छताोत्सव' महोत्सवाच्या माध्यमातून सरकारने गेल्या ११ वर्षातील मोदी सरकारच्या राष्ट्रीय स्वच्छता मोहिमेतील सर्व उपक्रम आणि कामगिरी अधोरेखित केल्या आहेत.

भारत सरकार १७ सप्टेंबर, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या वाढदिवसापासून ते २ ऑक्टोबर २०२५, राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या वाढदिवसापर्यंत एक नवीन स्वच्छता पंधरवडा ‘स्वच्छताोत्सव’ साजरा करत आहे. या महोत्सवाच्या माध्यमातून सरकारने गेल्या ११ वर्षातील मोदी सरकारच्या राष्ट्रीय स्वच्छता मोहिमेतील सर्व उपक्रम आणि कामगिरीची रूपरेषा मांडली आहे आणि दुसरीकडे, पुढील ५ वर्षांसाठी स्वच्छता मोहिमेचा एक नवीन रोडमॅप जाहीर केला आहे. या मोहिमेत, शौचालये नसलेल्या ग्रामीण भागातील सुमारे ४० टक्के घरांमध्ये सरकारी अनुदानावर शौचालये बांधण्यावर सर्वाधिक भर देण्यात आला.

सरकारच्या बजेट वाटपात वाढ झाल्यामुळे आणि देशातील व्हीआयपी वर्ग हातात झाडू घेऊन परिसर स्वच्छ करण्याचे पवित्रे देत असल्याने एक प्रकारची स्पर्धा निर्माण झाली. २०१४ ते २०१९ दरम्यान ग्रामीण शौचालयांच्या बांधकामाबद्दल बोलायचे झाले तर, भ्रष्टाचार आणि बांधकामाच्या गुणवत्तेचा अभाव असूनही ११ कोटी शौचालये बांधण्यात आली. गेल्या ६ वर्षात किती नवीन शौचालये बांधली गेली आणि प्रत्यक्षात किती गावे ओडीएफ मुक्त झाली याचा कोणताही नवीन सरकारी सर्वेक्षण नाही. ओडीएफ प्लस राज्यांमध्ये आसाम, त्रिपुरा, कर्नाटक, सिक्कीम आणि केंद्रशासित प्रदेश लक्षद्वीप, पुद्दुचेरी आणि अंदमानमधील ९६ टक्के गावे समाविष्ट आहेत.

राजकीय बातम्या वाचण्यासाठी क्लिक करा

वास्तव हे आहे की अनेक ग्रामीण भागात महिला अजूनही उघड्यावर शौचास जातात. ज्यांच्या स्वतःच्या जमिनीवर घरे आहेत, त्यांना सरकारी अनुदान घेऊन शौचालये बांधून दिली जातात. परंतु गावांमध्ये ज्यांची घरे रस्त्याच्या कडेला बांधली आहेत, ज्यांच्याकडे घरांचे भाडेपट्टा नाही, त्यांना शौचालये बांधता आली नाहीत. मोहिमेअंतर्गत घरगुती शौचालये बांधण्यास प्राधान्य देण्यात आले. परंतु पंचायत, नगरपालिका आणि शहरांमध्ये अधिकाधिक सार्वजनिक शौचालये बांधणे आणि त्यांची देखभाल करणे याला तेवढे प्राधान्य मिळाले नाही.

जर देशातील सार्वजनिक शौचालयांची स्वच्छता तृतीय पक्षांद्वारे उपलब्ध करून दिली गेली किंवा किमान निश्चित शुल्काच्या आधारे खाजगी स्वयंसेवी संस्थांनी देखभाल केली आणि या आधारावर राष्ट्रीय धोरण तयार केले तर एक चांगली स्वच्छता पायाभूत सुविधा निर्माण करता येईल. देशातील सुमारे ५,००० महानगरपालिका शहरे, सुमारे ७५० जिल्हे आणि सुमारे ५० मोठी शहरे आणि महानगरांमध्ये सार्वजनिक शौचालयांची स्थिती सुधारणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान आहे, ज्यासाठी अजूनही चांगली जनजागृती, वाढीव बजेट वाटप, धोरणात्मक स्पष्टता आणि सार्वजनिक शिस्तीची नितांत आवश्यकता आहे. स्वच्छ भारत अभियानाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे घरगुती आणि सार्वजनिक कचरा गोळा करणे, त्यानंतर तो टाकून देणे आणि त्यानंतर प्रक्रिया करणे. या संदर्भात, नवीन स्वच्छ भारत अभियानांतर्गत, गेल्या १० वर्षांत स्वच्छ भारत गाण्यांसह कचरा वाहून नेणारी छोटी वाहने वारंवार दिसली आहेत.

नवराष्ट्र विशेष लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा

कचरा विल्हेवाटीचे मोठे आव्हान

देशातील प्रमुख शहरांमध्ये आणि अगदी राजधानी दिल्लीमध्येही दररोज निर्माण होणाऱ्या लाखो टन कचऱ्याची विल्हेवाट कशी लावायची हे ठरवण्यासाठी सरकार अजूनही संघर्ष करत आहे. राजधानी दिल्लीमध्ये आधीच तीन मोठे कचऱ्याचे डोंगर तयार झाले आहेत. देशाला घन आणि ओल्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी व्यापक संशोधन आणि विकास (R&D) ची आवश्यकता आहे. जोपर्यंत हे काम मोठ्या आणि प्रभावी प्रमाणात अंमलात येत नाही तोपर्यंत “कचऱ्यापासून संपत्ती” ही केवळ घोषणाच राहील. प्लास्टिक कचऱ्यापासून रस्ते बांधणे, घनकचऱ्यापासून वीज निर्मिती करणे आणि गावांमध्ये झाडांच्या पानांपासून आणि इतर साहित्यापासून कंपोस्ट तयार करणे याबद्दल आपण अनेकदा ऐकतो, परंतु हे अजूनही अंमलबजावणीपासून मैल दूर आहे. ओला कचरा आपल्या नद्या प्रदूषित करत आहे.

जनजागृतीची गरज

केंद्र सरकार यमुना नदी स्वच्छता योजनेसाठी आपली वचनबद्धता दाखवत आहे, परंतु त्याची अंमलबजावणी अद्याप पूर्ण व्हायची आहे. इंदूर, चंदीगड, विशाखापट्टणम आणि सुरत ही काही शहरे क्रमवारीत पुन्हा येतात. राष्ट्रीय स्वच्छता अभियानाचा तिसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे प्रोत्साहन आणि कल्याण. देशभरातील खाजगी आणि सरकारी क्षेत्रात काम करणाऱ्या स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या वेतनात आणि कामाच्या परिस्थितीत एकसारखेपणा नाही. आधुनिक स्वच्छता उपकरणांच्या कमतरतेमुळे होणाऱ्या अपघातांच्या बातम्या हृदयद्रावक आहेत.

लेख: मनोहर मनोज

 

याचे मूळ आर्टिकल वाचण्यासाठी आपण https://navbharatlive.com/ यावर क्लिक करावे