India-China Border: आंतरराष्ट्रीय सीमा, LoC आणि LAC यात नक्की फरक काय? अरुणाचल सीमेवरील तणावाच्या पार्श्वभूमीवर विशेष विश्लेषण

India-China Border : आयटीबीपीचे महासंचालक शत्रुजीत कपूर यांनी दावा केला आहे की, भारत आणि चीन यांच्यातील प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवरील (LAC) तणाव ही काही नवीन गोष्ट नाही. अनेक ठिकाणी तणाव कायम आहे.

• सीमांची भिन्न कायदेशीर स्थिती
• अरुणाचलमध्ये प्रत्यक्ष तणाव
• सुरक्षा आणि देखरेख

भारताच्या सीमांचे रक्षण करणे हे जगातील सर्वात कठीण आणि आव्हानात्मक काम मानले जाते. वृत्तपत्रे, न्यूज चॅनेल्स आणि इंटरनेटवर आपण नेहमी आंतरराष्ट्रीय सीमा (International Border), नियंत्रण रेषा (Line of Control – LoC) आणि प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा (Line of Actual Control – LAC) या शब्दांबद्दल वाचतो किंवा ऐकतो. सर्वसामान्य नागरिकांसाठी या सर्व केवळ ‘सीमा’ किंवा देशाच्या कडा असतात. परंतु, लष्करी आणि राजनैतिक दृष्टीने या तिन्हींमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. या प्रत्येक सीमेचा इतिहास, तिची कायदेशीर मान्यता, तिथे तैनात असलेले सुरक्षा दल आणि तिथे उद्भवणाऱ्या संघर्षाचे स्वरूप पूर्णपणे वेगळे असते. (India-China Border)

अलीकडेच इंडो-तिबेट बॉर्डर पोलिस (ITBP) चे महासंचालक शत्रुजीत कपूर यांनी राजस्थानमधील अलवर येथे एका कार्यक्रमादरम्यान अरुणाचल प्रदेशातील भारत-चीन सीमेवरील वास्तवावर भाष्य केले. त्यांनी अधिकृतपणे स्पष्ट केले की, अरुणाचल प्रदेशातील प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवर (LAC) भारतीय आणि चिनी सैनिकांमध्ये आमनेसामने तणावाची परिस्थिती निर्माण झाली आहे. एलएसीवर अनेक ठिकाणी असा तणाव निर्माण होणे ही नवीन गोष्ट नसली, तरी यामुळे पुन्हा एकदा भारताच्या या तिन्ही सीमांमधील तांत्रिक फरक समजून घेणे महत्त्वाचे ठरले आहे.

१. आंतरराष्ट्रीय सीमा (International Border – IB): कायदेशीर आणि आंतरराष्ट्रीय मान्यता

आंतरराष्ट्रीय सीमा ही अशी रेषा असते जी दोन्ही देशांनी आपापसात करार करून, नकाशे तयार करून आणि संयुक्तपणे सर्वेक्षण करून अंतिम केलेली असते. ही सीमा आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार पूर्णपणे वैध मानली जाते.

• भौगोलिक विस्तार: भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान गुजरात, राजस्थान, पंजाब आणि जम्मू क्षेत्रातील आंतरराष्ट्रीय सीमा ही १९४७ च्या फाळणीच्या वेळी नक्की करण्यात आली होती. याशिवाय बांगलादेश, नेपाळ, भूतान आणि म्यानमार यांच्यासोबत भारताच्या ज्या सीमा आहेत, त्यांनाही आंतरराष्ट्रीय सीमा म्हटले जाते.
• जमिनीवरील ओळख: आंतरराष्ट्रीय सीमेवर सीमेचे खांब (Border Pillars), कुंपण (Fencing) आणि लाईट्स लावलेल्या असतात. त्यामुळे दोन्ही बाजूंच्या लोकांना आणि सैन्याला सीमेची अचूक माहिती असते.
• सुरक्षा यंत्रणा: या सीमांचे रक्षण प्रामुख्याने निमलष्करी दलांकडे (Paramilitary Forces) असते. उदाहरणार्थ, पाकिस्तान आणि बांगलादेश सीमेवर सीमा सुरक्षा दल (BSF) तर नेपाळ आणि भूतान सीमेवर सशस्त्र सीमा बल (SSB) तैनात असते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Chernobyl : माणूस गेला अन् घोडे जगले! चेर्नोबिलच्या रेडिएशन क्षेत्रात 31 घोड्यांचा झाला भयानक प्रयोग; आजचे वास्तव काय?

२. नियंत्रण रेषा (Line of Control – LoC): युद्धाच्या पाऊलखुणा आणि सैनिकांचा खडा पहारा

नियंत्रण रेषा (LoC) ही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्य केलेली अधिकृत सीमा नाही. ही जम्मू आणि काश्मीरमधील भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील एक तात्पुरती लष्करी रेषा आहे, ज्याची लांबी सुमारे ७४० किलोमीटर आहे.

• ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: १९४७-४८ मधील भारत-पाकिस्तान युद्धानंतर संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) मध्यस्थीने दोन्ही सैन्यांचे नियंत्रण जिथे थांबले, तिथे ‘सीझफायर लाईन’ (युद्धविराम रेषा) आखण्यात आली. पुढे १९७१ च्या युद्धानंतर १९७२ च्या ऐतिहासिक शिमला करारात या रेषेला ‘नियंत्रण रेषा’ (LoC) असे नाव देण्यात आले.
• सुरक्षा आणि वास्तव: एलओसीवर दोन्ही बाजूंचे सैन्य आमनेसामने उभे असते. हा भाग अत्यंत संवेदनशील असल्याने येथे नियमित गोळीबार, घुसखोरीचे प्रयत्न आणि युद्धविरामाचे उल्लंघन (Ceasefire Violations) पाहायला मिळते. या रेषेचे रक्षण थेट भारतीय लष्कर (Indian Army) करते. एलओसीच्या उत्तरेकडील टोकाला सियाचीन ग्लेशियर परिसरात सुमारे ११० किलोमीटरची आणखी एक रेषा आहे, ज्याला AGPL (Actual Ground Position Line) म्हटले जाते.

३. प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा (Line of Actual Control – LAC): जिथे रेषेची व्याख्याच विवादित आहे

प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा (LAC) ही भारत आणि चीन यांच्यातील सुमारे ३,४८८ किलोमीटर लांबीची सीमा रेषा आहे. ही भारत आणि चीनमधील सर्वात गुंतागुंतीची आणि विवादित संकल्पना आहे, कारण दोन्ही देशांनी संयुक्तपणे एकाच नकाशावर ही रेषा कधीही मान्य केलेली नाही.

• तीन प्रमुख क्षेत्रे (Sectors):
  1. पश्चिम क्षेत्र (Western Sector): लडाखचा भाग, जिथे अक्साई चीनचा मोठा भूभाग चीनने बेकायदेशीरपणे व्यापला आहे.
  2. मध्य क्षेत्र (Middle Sector): हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडला लागून असलेली सीमा, जी तुलनेने शांत मानली जाते.
  3. पूर्व क्षेत्र (Eastern Sector): सिक्कीम आणि अरुणाचल प्रदेशचा भाग. येथे भारत १९१४ च्या मॅकमोहन रेषेला (McMahon Line) अधिकृत सीमा मानतो, परंतु चीन या रेषेला मान्यता देत नाही आणि संपूर्ण अरुणाचल प्रदेशावर आपला दावा सांगतो.
• संघर्षाचे मुख्य कारण: एलएसीबाबत दोन्ही देशांची ‘धारणा’ (Perception) वेगवेगळी आहे. भारताच्या मते एलएसी जिथे संपते, चीनच्या मते ती त्याहून वेगळ्या ठिकाणी असते. या overlapping (ओव्हरलॅपिंग) दाव्यांमुळे दोन्ही देशांचे सैनिक आपापल्या हद्दीत गस्त घालताना आमनेसामने येतात आणि वाद निर्माण होतो. आयटीबीपीचे महासंचालक शत्रुजीत कपूर यांनी अरुणाचल प्रदेशात ज्या चकमकींचा उल्लेख केला, त्यामागे हेच मुख्य कारण आहे. एलएसीच्या सुरक्षेची जबाबदारी इंडो-तिबेट बॉर्डर पोलिस (ITBP) आणि भारतीय लष्करावर संयुक्तपणे असते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Alberta Referendum: कॅनडाचे 2 तुकडे होण्यापासून टळले; भारतीय मतदारांच्या ‘या’ एका निर्णयामुळे इतिहासाला कलाटणी

तिन्ही सीमांमधील मुख्य फरक: एका नजरेत