मयुरेश्वर गणपती: अष्टविनायकातील सर्वात पहिला गणपती; त्रेतायुगातील अवतार

महाराष्ट्राच्या पुणे जिल्ह्यातील मोरगाव हे गाव हिंदू धर्मातील अष्टविनायकांपैकी एक महत्वाचे स्थान आहे. या ठिकाणी विराजमान असलेल्या मयूरेश्वर गणपतीचे मंदिर भक्तांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र आहे. मयूरेश्वर गणपतीला 'मोरया' या नावाने देखील ओळखले जाते. अष्टविनायक तीर्थयात्रेची सुरुवात या मंदिराच्या दर्शनाने केली जाते.

महाराष्ट्राच्या पुणे जिल्ह्यातील मोरगाव हे गाव हिंदू धर्मातील अष्टविनायकांपैकी एक महत्वाचे स्थान आहे. या ठिकाणी विराजमान असलेल्या मयूरेश्वर गणपतीचे मंदिर भक्तांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र आहे. मयूरेश्वर गणपतीला ‘मोरया’ या नावाने देखील ओळखले जाते. पुण्यापासून 55 किलोमीटर अंतरावर असलेल्या मोरगाव या गावात कऱ्हा नदीच्या काठावर हे मंदिर स्थित आहे. मंदिराच्या परिसराला भूस्वनंदा या नावाने सुद्धा ओळखले जाते. अष्टविनायक तीर्थयात्रेची सुरुवात या मंदिराच्या दर्शनाने केली जाते.

मयूरेश्वर गणपतीची कथा

मयूरेश्वर गणपतीची कथा प्राचीन पुराणांमध्ये आढळते. यानुसार, देवी पार्वतीने बाल गणेशाची निर्मिती केली होती. बाल गणेशाने देवांना त्रास देणाऱ्या सिंधू राक्षसाचा पराभव करण्याचे ठरवले. सिंधूचा वध करण्यासाठी गणपतीने मोरावर आरूढ होऊन युद्ध केले. या युद्धात सिंधूचा पराभव झाला आणि गणपतीने विजय प्राप्त केला. त्यामुळेच या गणपतीला मयूरेश्वर गणपती असे नाव पडले.

असेही मानले जाते की, त्रेतायुगात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी उमाच्या पोटातून गणपतीचा जन्म झाला आणि त्याचे नाव गुणेश ठेवण्यात आले. त्रेतायुगात गणपतीचे वाहन मोर आहे त्याचे वर्णन पांढरे आहे आणि तिन्ही लोकांमध्ये तो मयुरेश्वर या नावाने प्रसिद्ध आहे आणि त्याला सहा हात आहेत. या अवतारात गणपतीने सिंधू नावाच्या राक्षसाचा नाश केला आणि ब्रह्मदेवाच्या कन्या सिद्धी आणि रिद्धी यांच्याशी विवाह केला.

दुसऱ्या एका कथेनुसार, दैत्य राजा सिंधूच्या अत्याचारापासून देवांना मुक्त करण्यासाठी गणेशाने मयुरेश्वराचा अवतार घेतला. त्यांनी माता पार्वतीला सांगितले की, विनायक या राक्षस राजा सिंधूचा वध करीन. मग आई-वडिलांच्या आशीर्वादाने मोरावर बसून गणपतीने सिंधू राक्षसाच्या नाभीवर हल्ला करून त्याचा अंत केला आणि देवांना विजय मिळवून दिला. म्हणून त्यांना ‘मयुरेश्वर’ हे नाव पडले.

मंदिराचे वैशिष्ट्य

मोरगावचे मयूरेश्वर गणपती मंदिर साधारणतः १४व्या शतकात बांधले गेले आहे. हे मंदिर हेमाडपंथी शैलीत बांधलेले असून, काळ्या दगडांनी बनवलेले आहे. मंदिराच्या सभोवताली चारही दिशांना छोटे छोटे प्रवेशद्वार आहेत, ज्याला ‘गड’ म्हणतात. मंदिराच्या गर्भगृहात गणेशाची मूर्ती विराजमान आहे, ज्याच्या डाव्या सोंडेसह दोन हात आहेत आणि मूर्तीवर नाग, चक्र, कमळ आणि मोर कोरलेले आहेत.  मोरगावचे नाव मोरावरून पडले अशी एक कथा आहे, त्यानुसार एक काळ असा होता की हे ठिकाण मोरांनी भरलेले होते. येथे भगवान शिव आपल्या गण नंदीसह विसावले आणि नंदीला ही जागा इतकी आवडली की त्याला येथेच राहावेसे वाटले. मोरेश्वरात राहून मोरावर स्वार होण्याचा निर्णय घेतल्याने गणपतीला मयूरेश्वर म्हणतात असेही म्हटले जाते.

उत्सव आणि वार्षिक यात्रेची महती

मोरगावच्या मयूरेश्वर गणपतीच्या मंदिरात वर्षभर अनेक उत्सव साजरे केले जातात. गणेश चतुर्थीच्या दिवशी येथे विशेष पूजा आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. तसेच, भाद्रपद महिन्यातील माघी गणेशोत्सव आणि कार्तिक महिन्यातील त्रिपुरी पौर्णिमा यावेळी भव्य यात्रेचे आयोजन केले जाते, ज्यात देशभरातून हजारो भक्त सहभागी होतात.

महत्त्व आणि श्रद्धास्थान 

अष्टविनायक यात्रा करणार्‍या भक्तांसाठी मोरगाव हे पहिले स्थान आहे. या मंदिराला ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. लोकांच्या श्रद्धेनुसार, मयूरेश्वर गणपतीची पूजा केल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात आणि भक्तांना जीवनातील संकटांवर मात करण्याची शक्ती मिळते. मयूरेश्वर गणपतीचे मंदिर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर भक्तांच्या श्रद्धेचे एक महत्वपूर्ण केंद्र आहे. या मंदिराचे दर्शन घेतल्याने भक्तांच्या मनातील श्रद्धा आणि विश्वास दृढ होतो, आणि जीवनातील अडचणींवर मात करण्यासाठी प्रेरणा मिळते.