Mount Everest: एव्हरेस्ट नाही तर ‘हे’ होते जगातील सर्वोच्च शिखराचे जुने नाव; एका ब्रिटीश अधिकाऱ्याने कसा बदलला जगाचा इतिहास?

जगातील सर्वोच्च शिखर असलेल्या माउंट एव्हरेस्टची कहाणीही तितकीच रंजक आहे. बहुतेक लोक त्याला याच नावाने ओळखतात, पण त्याचे मूळ नाव वेगळेच होते. इतकेच नाही, तर तिबेट आणि नेपाळमध्ये ते वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते.

• एव्हरेस्टचे मूळ नाव ‘पीक XV’
• भारताशी जोडलेले कनेक्शन
• सांस्कृतिक विविधता आणि ‘डेथ झोन’

जगातील सर्वात उंच आणि भव्य पर्वत शिखर म्हणजेच ‘माउंट एव्हरेस्ट’. साहस, अथांग जिद्द आणि निसर्गाच्या अद्भूत शक्तीचे प्रतीक असलेला हा पर्वत प्रत्येक गिर्यारोहकाचे अंतिम स्वप्न असतो. समुद्रसपाटीपासून तब्बल ८,८४८.८६ मीटर उंच असलेले हे शिखर केवळ एक पर्वत नसून मानवी महत्त्वाकांक्षेची कमाल मर्यादा आहे. हिमालय पर्वतरांगेच्या कुशीत विसावलेला हा पर्वत नेपाळपासून तिबेटच्या सीमांपर्यंत पसरलेला आहे. आज जग ज्याला ‘माउंट एव्हरेस्ट’ या नावाने ओळखते, त्याला पूर्वी हे नाव नव्हते. या शिखराचा इतिहास, त्याचे जुने नाव आणि त्याला हे जागतिक नाव मिळण्याचा प्रवास अतिशय रंजक आणि तितकाच थक्क करणारा आहे.

जेव्हा एव्हरेस्ट ओळखले जायचे फक्त ‘पीक XV’ नावाने!

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा आधुनिक तंत्रज्ञान उपलब्ध नव्हते, तेव्हा हिमालयातील या शिखरांबद्दल जगाला फारशी माहिती नव्हती. १८व्या आणि १९व्या शतकात ब्रिटीश सरकारने भारतात ‘ग्रेट ट्रायगोनोमेट्रिकल सर्वे’ (Great Trigonometrical Survey) सुरू केला होता. या महाकाय प्रकल्पाचा उद्देश संपूर्ण भारतीय उपखंडाचा नकाशा अत्यंत अचूकपणे तयार करणे आणि हिमालयातील शिखरांची उंची मोजणे हा होता. या सर्वेक्षणादरम्यान जेव्हा या सर्वोच्च शिखराची नोंद झाली, तेव्हा त्याला कोणतेही पारंपरिक नाव दिले गेले नव्हते. त्या काळात कागदपत्रांवर या शिखराची ओळख फक्त ‘पीक XV’ (Peak Number 15) अशी करण्यात आली होती. अनेक वर्षे वैज्ञानिक आणि सर्वेक्षक याच नावाने या जगातील सर्वोच्च स्थानाचा उल्लेख करत असत.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Crisis: इम्रान खान नव्हे तर आता ‘या’ नेत्याने पाकिस्तान सरकारला आणले गुडघ्यांवर; PoKमध्ये हिंसाचार भडकला, 4 पोलिसांचा मृत्यू

सर जॉर्ज एव्हरेस्ट आणि भारताचा ऐतिहासिक नकाशा

‘पीक XV’ चे नाव बदलून ते ‘माउंट एव्हरेस्ट’ करण्यामागे एक अतिशय महत्त्वाची व्यक्ती कारणीभूत होती, ती म्हणजे सर जॉर्ज एव्हरेस्ट. ४ जुलै १७९० रोजी इंग्लंडमध्ये जन्मलेले सर जॉर्ज हे एक महान ब्रिटीश सर्वेक्षक आणि भूगोलशास्त्रज्ञ होते. १८३० ते १८४३ या काळात त्यांनी भारताचे ‘सर्वेअर जनरल’ म्हणून काम पाहिले. त्यांच्याच नेतृत्वाखाली भारतातील सर्वात मोठा आणि गुंतागुंतीचा नकाशा प्रकल्प पूर्ण झाला. त्यांनी भारताच्या सीमा, पर्वत आणि दऱ्याखोऱ्यांचे मोजमाप अत्यंत अचूक पद्धतीने केले, ज्याने आधुनिक भारताच्या नकाशाचा पाया रचला. जरी सर जॉर्ज यांनी कधीही वैयक्तिकरित्या या शिखरावर चढाई केली नव्हती, तरीही त्यांनी भूगोलाच्या क्षेत्रात आणि भारताच्या सर्वेक्षणात दिलेल्या अभूतपूर्व योगदानाचा आदर करण्यासाठी १८६५ मध्ये रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटीने ‘पीक XV’ चे अधिकृत नाव बदलून ‘माउंट एव्हरेस्ट’ असे ठेवले.

एक शिखर, अनेक नावे: तिबेट ते नेपाळपर्यंतची सांस्कृतिक ओळख

माउंट एव्हरेस्ट हे नाव जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असले, तरी ज्या स्थानिक मातीत हा पर्वत उभा आहे, तिथल्या लोकांनी याला शतकांपासून अत्यंत पवित्र आणि वेगळी नावे दिली आहेत. जर आपण नेपाळमध्ये गेलो, तर तिथे या शिखराला ‘सागरमाथा’ (Sagarmatha) या नावाने पूजले जाते, ज्याचा अर्थ ‘आकाशाचा कपाळ’ किंवा ‘समुद्राचा देव’ असा होतो. दुसरीकडे, तिबेटच्या भागात याला ‘चोमोलुंगमा’ (Chomolungma) असे म्हटले जाते. तिबेटी भाषेत याचा अर्थ ‘जगाची माता’ किंवा ‘दऱ्यांची राणी’ असा होतो. स्थानिक लोकांसाठी हा केवळ पर्यटनाचा किंवा साहसाचा भाग नसून त्यांच्या संस्कृतीचा आणि श्रद्धेचा एक मुख्य स्तंभ आहे.

मानवी जिद्दीचा इतिहास: पहिली ऐतिहासिक चढाई

एव्हरेस्टच्या शिखरावर पाऊल ठेवणे हे मृत्यूला आव्हान देण्यासारखे आहे. मात्र, हाच इतिहास २९ मे १९५३ रोजी कायमचा बदलला. न्यूझीलंडचे सर एडमंड हिलरी आणि त्यांचे शेर्पा जोडीदार तेनझिंग नोर्गे यांनी पहिल्यांदा या शिखरावर यशस्वीपणे पाऊल ठेवले आणि मानवी इतिहासात एक नवा मैलाचा दगड रोवला. त्यांच्या या पराक्रमानंतर जगभरातील शेकडो गिर्यारोहक दरवर्षी एव्हरेस्ट सर करण्यासाठी नेपाळ आणि तिबेट गाठतात. मात्र, आजही निसर्गाचे हे आव्हान तितकेच कठीण आहे. येथील हाडे गोठवणारी थंडी, वेगवान वारे आणि उणे ६० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जाणारे तापमान कोणत्याही क्षणी माणसाचा घात करू शकते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : SUPARCO : भारताच्या प्रत्येक इंच जमिनीवर शत्रूची नजर; चीनच्या मदतीने पाकिस्तानने 16 महिन्यांत सोडले 6 Spy Satellites

भयावह ‘डेथ झोन’ (The Death Zone) नक्की काय आहे?

माउंट एव्हरेस्टच्या चढाईत ८,००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीवरील भागाला ‘डेथ झोन’ म्हटले जाते. या भागात निसर्गाचे नियम पूर्णपणे बदलतात. येथील हवेमध्ये ऑक्सिजनची पातळी इतकी कमी असते की, मानवी शरीर हळूहळू आतून काम करणे बंद करते. ऑक्सिजनच्या अभावामुळे गिर्यारोहकांना प्रचंड थकवा येतो, निर्णय घेण्याची क्षमता मंदावते आणि मेंदूला सूज येण्याचा धोका निर्माण होतो. या झोनमध्ये प्रत्येक मिनिट मौल्यवान असतो, कारण इथे जास्त वेळ थांबणे म्हणजेच थेट मृत्यूला आमंत्रण देणे होय. या सर्व आव्हानांवर मात करून जे शिखरावर पोहोचतात, तेच खऱ्या अर्थाने जगाच्या छतावर उभे राहण्याचा थरार अनुभवू शकतात.