Periodic Table Day: ‘राष्ट्रीय आवर्त सारणी दिन’ ही विज्ञानाची बाराखडी; वाचा रसायनशास्त्रातील या ‘जादूई’ तक्त्याचा रंजक इतिहास

National Periodic Table Day : दरवर्षी 7 फेब्रुवारीला राष्ट्रीय आवर्त सारणी दिन साजरा केला जातो. हा दिवस रसायनशास्त्रातील सर्वात महत्त्वाच्या साधनांपैकी एक असलेल्या आवर्त सारणीचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

• विज्ञानाचा पाया
• मेंडेलीव्ह आणि न्यूलँड्स यांचे योगदान
• नवनिर्मितीला चालना

National Periodic Table Day 2026 : तुम्ही कधी विचार केला आहे का की, आपल्या सभोवतालचे जग कशाने बनले आहे? श्वास घेतो तो ऑक्सिजन, पेन्सिलमधील कार्बन किंवा मोबाईलमधील सिलिकॉन या सर्वांची माहिती एकाच कागदावर शिस्तबद्धपणे मांडण्याचे काम ‘आवर्त सारणी’ (Periodic Table) करते. आज ७ फेब्रुवारी. विज्ञानाच्या जगातील सर्वात महत्त्वाचा नकाशा मानल्या जाणाऱ्या ‘राष्ट्रीय आवर्त सारणी दिन’ (National Periodic Table Day) आज सर्वत्र साजरा केला जात आहे. हा केवळ रसायनशास्त्राचा धडा नाही, तर मानवी बुद्धिमत्तेने निसर्गातील घटकांना लावलेली एक शिस्त आहे.

७ फेब्रुवारीचे ऐतिहासिक महत्त्व काय?

राष्ट्रीय आवर्त सारणी दिन साजरा करण्यासाठी ७ फेब्रुवारी हीच तारीख का निवडली गेली, यामागे एक मोठे कारण आहे. ७ फेब्रुवारी १८६३ रोजी ब्रिटीश रसायनशास्त्रज्ञ जॉन न्यूलँड्स यांनी मूलद्रव्यांची पहिली मांडणी ‘Law of Octaves’ (अष्टकांचा नियम) नुसार प्रकाशित केली होती. त्यांनी प्रथमच लक्षात आणून दिले की, मूलद्रव्यांचे गुणधर्म ठराविक अंतराने पुन्हा येतात. पुढे १८६९ मध्ये रशियन शास्त्रज्ञ दिमित्री मेंडेलीव्ह यांनी यामध्ये क्रांती घडवून आणली आणि आधुनिक आवर्त सारणीचा पाया रचला. म्हणून हा दिवस या दोन्ही महान शास्त्रज्ञांच्या कार्याचा गौरव करतो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Space War 2026: रशियाची गुप्तचर याने युरोपीय उपग्रहांच्या मानगुटीवर; संपूर्ण जगाला ब्लॅकआऊटचा धोका, स्टारलिंकवर अणुहल्ल्याची धमकी

मेंडेलीव्ह: भविष्यातील मूलद्रव्यांचे भाकीत करणारा द्रष्टा

दिमित्री मेंडेलीव्ह यांचे योगदान इतके मोठे होते की त्यांनी केवळ ज्ञात मूलद्रव्यांची मांडणी केली नाही, तर ज्यांचा शोध लागणे बाकी होते अशा मूलद्रव्यांसाठी सारणीत रिकाम्या जागा सोडल्या. इतकेच नाही तर त्या नवीन मूलद्रव्यांचे गुणधर्म काय असतील, याचे भाकीतही त्यांनी आधीच केले होते. आज आधुनिक आवर्त सारणीत ११८ मूलद्रव्ये आहेत आणि त्या प्रत्येक घटकाचे स्थान हे विज्ञानाच्या प्रगतीचा पुरावा आहे.

See more

Periodic Table Day: BLS periodic table of STEM occupations https://t.co/S7LYLuNzBu #BLSdata pic.twitter.com/nAKdDZuRwi — BLS-Labor Statistics (@BLS_gov) February 6, 2026

credit – social media and Twitter

दैनंदिन जीवनात आवर्त सारणीचे स्थान

आवर्त सारणी ही केवळ प्रयोगशाळेपुरती मर्यादित नाही. आपल्या घरात वापरले जाणारे मीठ (सोडियम आणि क्लोरीन), सोन्या-चांदीचे दागिने, लोखंडाच्या वस्तू आणि अणुकेंद्रामध्ये वापरले जाणारे युरेनियम या सर्वांची माहिती आपल्याला या सारणीतून मिळते. वैद्यकीय क्षेत्रात औषधे तयार करण्यापासून ते अंतराळात रॉकेट सोडण्यापर्यंत प्रत्येक ठिकाणी या तक्त्यातील मूलद्रव्यांचा उपयोग होतो. विज्ञानाच्या विद्यार्थ्यांसाठी तर हे ‘विज्ञानाचे पवित्र पुस्तक’ (Holy Grail of Science) मानले जाते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-Iran War Alert: ‘इराण ताबडतोब सोडा’, अमेरिकेचा आपल्या नागरिकांना ‘Exit’चा इशारा; ट्रम्पच्या युद्धनौका तेहरानच्या दिशेने रवाना

विद्यार्थी आणि विज्ञानाची आवड

आजच्या डिजिटल युगात आवर्त सारणी दिन साजरा करण्याचा उद्देश तरुणांमध्ये विज्ञानाची ओढ निर्माण करणे हा आहे. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये विविध स्पर्धा, व्याख्याने आणि प्रात्यक्षिकांच्या माध्यमातून मूलद्रव्यांचे महत्त्व पटवून दिले जाते. जर आपल्याला विश्वाचे रहस्य उलगडायचे असेल, तर आपल्याला या ११८ मुळाक्षरांचे ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे.