सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
RAW Foundation Day: कशी झाली 'रॉ'ची स्थापना! १९६५ च्या युद्धातील अपयशानंतर का भासली गरज?
१९६५ च्या युद्धादरम्यान याची गरज भासली. पाकिस्तानच्या लष्करी तयारीबद्दल माहितीच्या अभावामुळे भारताला त्या युद्धात मोठे नुकसान झाले. तोपर्यंत, भारतात गुप्त माहिती गोळा करण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने इंटेलिजन्स ब्युरोवर होती. आयबी हे काम प्रभावीपणे पार पाडण्यास पूर्णपणे सक्षम नव्हती. म्हणूनच, रॉच्या स्थापना दिनानिमित्त, आम्ही तुम्हाला सांगत आहोत की या दोन संस्था कशा काम करतात आणि त्यांचे नियंत्रण कोण करते.
तथापि, ‘रॉ’ (RAW) कॅबिनेट सचिवालयाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे. कॅबिनेट सचिवालय हे केंद्र सरकारच्या सर्वोच्च प्रशासकीय यंत्रणेचा भाग असून, त्याचे नेतृत्व कॅबिनेट सचिव करतात. ‘रॉ’च्या प्रमुखाला सचिव (रिसर्च) असे म्हटले जाते. त्यानंतर, सरकारने बाह्य गुप्तचर माहितीसाठी एक स्वतंत्र संस्था स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला आणि २१ सप्टेंबर १९६८ रोजी ‘रॉ’ (RAW) अस्तित्वात आली. आर. एन. काओ हे तिचे संस्थापक प्रमुख होते.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ‘रॉ’ (Research & Analysis Wing) बाह्य गुप्तचर माहिती गोळा करते, तर ‘आयबी’ (Intelligence Bureau) प्रामुख्याने अंतर्गत गुप्तचर माहितीवर लक्ष केंद्रित करते.
‘रॉ’ अर्थात रिसर्च अँड ॲनालिसिस विंगचे मुख्य कार्य भारताच्या सुरक्षेवर आणि सामरिक हितांवर परिणाम करू शकणाऱ्या इतर देशांविषयी गुप्त माहिती गोळा करणे हे आहे. इतर देशांच्या राजकीय, लष्करी आणि सामरिक हालचालींवर लक्ष ठेवणे, परदेशातील गुप्त माहिती मिळवणे आणि भारतासमोरील बाह्य धोके समजून घेणे,यांसारखी कामे रॉ’ मार्फत केली जातात.
याउलट, ‘आयबी’ अर्थात इंटेलिजन्स ब्युरो भारताच्या अंतर्गत सुरक्षेशी संबंधित गुप्त माहितीवर काम करते. देशांतर्गत दहशतवाद, हेरगिरी, फुटीरतावाद, जातीय तणाव आणि इतर सुरक्षा धोक्यांशी संबंधित माहिती गोळा करणे ही तिच्या प्रमुख कार्यांपैकी आहेत. आयबी राज्य पोलीस आणि इतर सुरक्षा संस्थांसोबत गुप्त माहितीची देवाणघेवाणही करते.
Mumbai News : मुंबईतील प्रसिद्ध हॉटेलमध्ये जेवणात आढळले झुरळ; नामांकित डॉक्टरांसोबत घडला धक्कादायक
गृह मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, आयबीशी संबंधित प्रशासकीय आणि आर्थिक बाबी त्याच्या अंतर्गत सुरक्षा विभागाच्या अखत्यारीत येतात. याचा अर्थ असा की, दोन्ही संस्था राष्ट्रीय सुरक्षेची जबाबदारी पार पाडतात; मात्र त्यांचे कार्यक्षेत्र वेगवेगळे आहे. ‘रॉ’ बाह्य गुप्तचर माहितीवर काम करते, तर ‘आयबी’ अंतर्गत गुप्तचर माहितीवर लक्ष केंद्रित करते.
उदाहणार्थ, पाकिस्तानची लष्करी तैनाती, चीनच्या लष्करी हालचाली किंवा भारताबाबतच्या इतर कोणत्याही देशाच्या धोरणासंदर्भात माहिती गोळा करणे हे ‘रॉ’च्या कार्यक्षेत्रात येते.
तर, भारतातील दहशतवादी नेटवर्क, हेरगिरीच्या कारवाया किंवा देशाच्या अंतर्गत सुरक्षेला असलेल्या धोक्यांबाबत माहिती गोळा करणे हे ‘आयबी’च्या कार्यक्षेत्रात येते.
या दोन एजन्सींमधील महत्त्वाचा संस्थात्मक फरक त्यांच्या प्रशासकीय रचनेत आहे.
‘रॉ’ (RAW) कॅबिनेट सचिवालयाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे. कॅबिनेट सचिवालय हे केंद्र सरकारच्या सर्वोच्च प्रशासकीय यंत्रणेचा भाग असून, त्याचे नेतृत्व कॅबिनेट सचिव करतात. ‘रॉ’च्या प्रमुखाला सचिव (रिसर्च) असे म्हटले जाते.
त्यामुळे ‘रॉ’ थेट गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीत आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. ‘रॉ’शी संबंधित राष्ट्रीय सुरक्षेच्या महत्त्वाच्या बाबींमध्ये पंतप्रधान, राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि कॅबिनेट सचिवालयाच्या स्तरावर समन्वय साधला जातो.
याउलट, आयबी ही गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील प्रमुख अंतर्गत गुप्तचर संस्था आहे. त्यामुळे दोन्ही संस्थांचे काम राष्ट्रीय सुरक्षेशी संबंधित असले, तरी त्यांची प्रशासकीय रचना आणि कार्यक्षेत्र वेगवेगळे आहेत.
, ‘आयबी’ (IB) गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीत आहे. गृह मंत्रालयाची अंतर्गत सुरक्षा शाखा ‘आयबी’शी संबंधित प्रशासकीय आणि आर्थिक बाबी हाताळते. तथापि, याचा अर्थ असा नाही की ‘आयबी’चे काम केवळ गृहमंत्र्यांपुरतेच मर्यादित आहे. अत्यंत महत्त्वाच्या राष्ट्रीय सुरक्षेच्या बाबतीत, दोन्ही एजन्सींकडील माहिती सर्वोच्च राजकीय आणि सुरक्षा यंत्रणेपर्यंत पोहोचते. म्हणूनच राष्ट्रीय सुरक्षेच्या बाबतीत ‘रॉ’ आणि ‘आयबी’ यांच्यातील समन्वय अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
