सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
दिवाळीच्या पाडव्याला म्हणजेच कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला बलिप्रतिपदा असे म्हटले जाते. भारतीय संस्कृतीत या दिवसाला धार्मिक, पौराणिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. दानशूर राजा बली आणि भगवान विष्णूंच्या वामन अवताराशी या दिवसाचा संबंध जोडला जातो. राजा बलीचा दानशूरपणा, त्याची प्रजावत्सल वृत्ती, भगवान विष्णूंनी घेतलेली परीक्षा आणि बलीने केलेला आत्मसमर्पणाचा त्याग या कथेतून अनेक महत्त्वाचे संदेश मिळतात. अहंकारापेक्षा नम्रता, संपत्तीपेक्षा दानशीलता आणि सामर्थ्यापेक्षा धर्माचरण श्रेष्ठ असल्याची शिकवण बलिप्रतिपदेची कथा देते.
आश्विन अमावस्येला लक्ष्मीपूजन झाल्यानंतर येणारी कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा म्हणजे बलिप्रतिपदा किंवा दिवाळी पाडवा. महाराष्ट्रात हा दिवस दिवाळी पाडवा म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. व्यापारी वर्गासाठी या दिवसाला विशेष महत्त्व असून अनेक ठिकाणी या दिवशी नवीन आर्थिक वर्षाची सुरुवात केली जाते. व्यापारी आपल्या दुकानांमध्ये वही-खातेपूजन करतात.
या दिवशी राजा बलीची पूजा केली जाते. काही ठिकाणी बलीचे प्रतीकात्मक चित्र रेखाटून त्याची पूजा करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी पत्नी पतीला ओवाळते आणि पती पत्नीला भेटवस्तू देतो. त्यामुळे हा दिवस पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम, विश्वास आणि समर्पण व्यक्त करणारा दिवस म्हणूनही साजरा केला जातो.
राजा बली हा प्रल्हादाचा नातू आणि विरोचनाचा पुत्र होता. तो असुर कुळात जन्माला आला असला, तरी त्याच्यामध्ये दानशूरपणा, पराक्रम, प्रजाहितदक्षता आणि उदारता असे अनेक गुण होते. त्याचे आजोबा भक्त प्रल्हाद हे भगवान विष्णूंचे परमभक्त होते. त्यामुळे बलीच्या जीवनावरही भक्ती आणि धर्मपरंपरेचा प्रभाव होता.
राजा बलीने आपल्या पराक्रमाच्या जोरावर मोठे साम्राज्य निर्माण केले. त्याने अनेक यज्ञ केले, दानधर्म केला आणि आपल्या प्रजेच्या कल्याणासाठी विविध कार्ये केली. त्याच्या राज्यात संपत्ती आणि समृद्धी होती. त्यामुळे त्याची लोकप्रियता वाढत गेली.
मात्र, काही पौराणिक कथांमध्ये बलीच्या वाढत्या सामर्थ्यामुळे त्याच्यामध्ये सत्तेचा अभिमान निर्माण झाल्याचे वर्णन येते. देव आणि असुर यांच्यातील सत्तासंघर्ष पुन्हा तीव्र झाला. तेव्हा देवांनी भगवान विष्णूंकडे धाव घेतली.
देवांची चिंता दूर करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण करण्याचे ठरवले. ऋषी कश्यप आणि माता अदिती यांच्या पोटी भगवान विष्णूंनी एका तेजस्वी ब्राह्मण बालकाच्या रूपात जन्म घेतला. हा विष्णूंचा पाचवा अवतार आणि दशावतारांमधील पहिला मानवी स्वरूपातील अवतार मानला जातो. भगवान वामन हे हातात छत्री, कमंडलू आणि दंड धारण केलेले ब्रह्मचारी ब्राह्मण म्हणून बलीच्या यज्ञमंडपात पोहोचले.
त्या वेळी राजा बली मोठा यज्ञ करीत होता. यज्ञाच्या वेळी आलेल्या ब्राह्मणांना आणि याचकांना दान देण्याची त्याची परंपरा होती. जो कोणी त्याच्याकडे काही मागण्यासाठी येईल, त्याला रिकाम्या हाताने परत पाठवायचे नाही, असा त्याचा निर्धार होता. वामनाला पाहताच राजा बलीने त्यांचे आदरातिथ्य केले आणि आपल्याकडून काय हवे आहे, अशी विचारणा केली.
राजा बलीची दानशूरता पाहून वामनाने त्याच्याकडे केवळ तीन पावले भूमी मागितली. वामनाची मागणी ऐकून बलीला आश्चर्य वाटले. तो म्हणाला, “तुम्ही एवढे छोटेसे दान का मागत आहात? मी तुम्हाला मोठे राज्य, सोने, संपत्ती किंवा हवे तेवढी जमीन देऊ शकतो. तुम्ही अधिक काही मागा.” मात्र वामनाने तीन पावलांपेक्षा अधिक काहीही मागण्यास नकार दिला.
राजा बलीने त्यांची मागणी मान्य केली. त्यावेळी बलीचे गुरु शुक्राचार्य यांनी वामन हा सामान्य ब्राह्मण नसून भगवान विष्णू आहेत, हे आपल्या दिव्यदृष्टीने ओळखले. त्यांनी बलीला दान देण्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. कारण वामनाच्या मागणीमागे काहीतरी मोठे रहस्य असल्याची त्यांना जाणीव झाली होती.
परंतु राजा बलीने दिलेल्या वचनापासून मागे हटण्यास नकार दिला. शब्द दिल्यानंतर तो पाळणे हेच आपले कर्तव्य आहे, अशी त्याची भूमिका होती.
राजा बलीने तीन पावले भूमी दान करण्याचे वचन दिल्यानंतर वामनाने विराट स्वरूप धारण केले. त्यांचे शरीर आकाशाला भिडले. एका पावलात त्यांनी संपूर्ण पृथ्वी व्यापली, तर दुसऱ्या पावलात स्वर्गलोक व्यापला.
आता तिसरे पाऊल कुठे ठेवायचे, असा प्रश्न भगवान विष्णूंनी राजा बलीला विचारला.
बलीसमोर मोठा प्रश्न उभा राहिला. त्याने दिलेले वचन पूर्ण करण्यासाठी आता त्याच्याकडे कोणतीही भूमी शिल्लक नव्हती. मात्र, बलीने आपले वचन मोडले नाही. त्याने अत्यंत नम्रतेने आपले मस्तक पुढे केले आणि भगवान विष्णूंना तिसरे पाऊल आपल्या डोक्यावर ठेवण्याची विनंती केली.
भगवान वामनांनी बलीच्या मस्तकावर तिसरे पाऊल ठेवले आणि त्याला पाताळलोकात पाठवले.
राजा बलीला पाताळात पाठवण्यात आले असले, तरी त्याच्या दानशूरपणाने आणि वचनपूर्तीच्या वृत्तीने भगवान विष्णू प्रसन्न झाले. बलीने आपले सर्वस्व दान करूनही दिलेला शब्द पाळला होता. त्याने स्वतःचे मस्तकही दान करण्यास मागेपुढे पाहिले नाही.
भगवान विष्णूंनी त्याला वर मागण्यास सांगितले. त्यावेळी बलीने आपल्या प्रजेवर प्रेम असल्यामुळे तिला भेटण्याची इच्छा व्यक्त केली. भगवान विष्णूंनी त्याची इच्छा मान्य केली.
पौराणिक कथानुसार, कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेच्या दिवशी राजा बली पृथ्वीवर येतो आणि त्याच्या स्मरणार्थ बलिप्रतिपदा साजरी केली जाते. काही परंपरांमध्ये या दिवशी बलीची पूजा करण्याची प्रथा आहे.
भगवान विष्णूंनी बलीला पाताळलोकाचे अधिपतीपद दिले, असेही पुराणकथांमध्ये वर्णन आढळते. केरळमधील ओणम सणाच्या परंपरेतही राजा महाबलीच्या प्रजाभेटीची कथा विशेष महत्त्वाने सांगितली जाते.
या दिवशी राजा बलीचे स्मरण करून त्याची पूजा केली जाते. काही ठिकाणी शेणापासून बलीची प्रतिमा तयार करून तिचे पूजन केले जाते. त्यामागे समृद्धी, दानशीलता आणि प्रजाहिताची भावना आहे.दिवाळीच्या पाडव्याला म्हणजेच कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला बलिप्रतिपदा असे म्हटले जाते. भारतीय संस्कृतीत या दिवसाला धार्मिक, पौराणिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. दानशूर राजा बली आणि भगवान विष्णूंच्या वामन अवताराशी या दिवसाचा संबंध जोडला जातो. राजा बलीचा दानशूरपणा, त्याची प्रजावत्सल वृत्ती, भगवान विष्णूंनी घेतलेली परीक्षा आणि बलीने केलेला आत्मसमर्पणाचा त्याग या कथेतून अनेक महत्त्वाचे संदेश मिळतात. अहंकारापेक्षा नम्रता, संपत्तीपेक्षा दानशीलता आणि सामर्थ्यापेक्षा धर्माचरण श्रेष्ठ असल्याची शिकवण बलिप्रतिपदेची कथा देते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: २०२६ मध्ये बलिप्रतिपदा म्हणजेच दिवाळी पाडवा 10 नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जाणार आहे.
Ans: कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला दिवाळी पाडवा साजरा केला जातो. या दिवसाचा संबंध राजा बली आणि भगवान विष्णूंच्या वामन अवताराशी जोडला जातो.
Ans: राजा बली हा प्रल्हादाचा नातू आणि विरोचनाचा पुत्र होता. तो दानशूर, पराक्रमी आणि प्रजाहितदक्ष राजा म्हणून ओळखला जातो.
