World Rabies Day: कुत्रा किंवा कोणताही प्राणी चावल्यास घाबरू नका, ‘या’ 5 गोष्टी त्वरित करा; वाचू शकतो जीव

World Rabies Day : जागतिक रेबीज दिन दरवर्षी २८ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो. रेबीज या प्राणघातक आजाराबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि त्याच्या निर्मूलनासाठी प्रयत्न करणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे. रेबीज प्रामुख्याने संक्रमित प्राण्याच्या चाव्यामुळे पसरतो आणि त्यावर त्वरित उपचार न केल्यास तो प्राणघातक ठरू शकतो.

• २८ सप्टेंबरचे महत्त्व
• वेळेवर लसीकरण आणि प्रथमोपचार
• ‘एकत्रित प्रयत्न’ संकल्पना

दरवर्षी २८ सप्टेंबर रोजी जगभरात ‘जागतिक रेबीज दिन’ (World Rabies Day) पाळला जातो. या दिवसाची सुरुवात प्रसिद्ध फ्रेंच सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ आणि लस संशोधक लुई पाश्चर यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त करण्यात आली, ज्यांनी रेबीजविरुद्धची पहिली प्रभावी लस शोधून मानवजातीला एक मोठे वरदान दिले होते. रेबीज हा अत्यंत धोकादायक आणि मध्यवर्ती मज्जासंस्थेवर (Central Nervous System) हल्ला करणारा विषाणूजन्य आजार आहे. एकदा या आजाराची लक्षणे मानवी शरीरात दिसून आली की, मृत्यू जवळजवळ निश्चित असतो. मात्र, योग्य वेळी घेतलेली खबरदारी, पाळीव प्राण्यांचे लसीकरण आणि वेळेत केलेले प्रथमोपचार यांद्वारे रेबीजचे १००% निवारण करता येते. हाच महत्त्वाचा संदेश घराघरांपर्यंत पोहोचवणे हा या विशेष दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

रेबीज हा मुख्यत्वे रेबीजबाधित प्राण्याच्या लाळेतून पसरतो. जेव्हा एखादा रेबीज झालेला कुत्रा, मांजर, माकड, लांडगा किंवा वटवाघूळ माणसाला चावते, ओरखडते किंवा उघड्या जखमेवर चाटते, तेव्हा हा विषाणू शरीरात प्रवेश करतो. भारतात आणि आशियाई देशांमध्ये मानवांमध्ये होणाऱ्या रेबीजच्या ९९% प्रकरणांमागे कुत्र्याचा चावा हेच मुख्य कारण असते. हा विषाणू नसांच्या (nerves) माध्यमातून हळूहळू मेंदूपर्यंत पोहोचतो. मेंदूपर्यंत विषाणू पोहोचल्यानंतर रुग्णाला पाण्याची भीती वाटू लागते (Hydrophobia), हवेची भीती वाटते (Aerophobia), अत्यंत चिडचिड होते आणि शेवटी मेंदूला सूज येऊन रुग्णाचा दुर्दैवी मृत्यू होतो.

प्राणी चावल्यास त्वरित करायचे प्रथमोपचार आणि वैद्यकीय खबरदारी

अनेकदा लोक प्राण्याने चावा घेतल्यास किंवा हलका ओरखडा मारल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करतात किंवा जखमेवर तिखट, हळद, चुना किंवा माती लावण्यासारख्या चुकीच्या घरगुती पद्धतींचा वापर करतात. यामुळे संसर्गाचा धोका अनेक पटींनी वाढतो. जेव्हा जेव्हा कोणताही भटक्या किंवा पाळीव प्राणी चावतो, तेव्हा खालील वैद्यकीय पायऱ्यांचे तंतोतंत पालन करणे आवश्यक आहे:

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Protests : पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये असंतोषाचा वणवा; 25 हजार लोकांनी केला LoC ओलांडून भारतात सामील होण्याचा एल्गार

१. जखमेची त्वरित स्वच्छता: प्राणी चावल्याबरोबर सर्वात आधी ती जखम घरात उपलब्ध असलेल्या कोणत्याही साबणाने आणि नळाच्या वाहत्या पाण्याखाली कमीत कमी १५ मिनिटे सलग आणि स्वच्छ धुवावी. साबणामध्ये असणारे अल्कधर्मी घटक रेबीज विषाणूचे बाह्य आवरण नष्ट करण्यास मदत करतात.

२. अँटीसेप्टिकचा वापर: जखम धुतल्यानंतर ती कोरडी करून त्यावर डिटॉल, सॅव्हलॉन किंवा पोव्हिडोन-आयोडीनसारखे अँटीसेप्टिक द्रव लावावे.

३. जखम उघडी ठेवावी: प्राणी चावलेली जखम कधीही घट्ट बांधून ठेवू नये किंवा तिला टाके घालू नयेत (अत्यंत आवश्यक नसल्यास), कारण यामुळे विषाणू मज्जातंतूंच्या अधिक जवळ पोहोचू शकतो.

४. त्वरित डॉक्टरी सल्ला आणि लस: कोणत्याही परिस्थितीत २४ तासांच्या आत जवळच्या शासकीय किंवा खाजगी रुग्णालयात जाऊन रेबीज प्रतिबंधक लस (Anti-Rabies Vaccine – ARV) घेण्यास सुरुवात करावी.

५. इम्युनोग्लोब्युलिन (Immunoglobulin): जर प्राण्याने गंभीर स्वरूपाचा चावा घेतला असेल (Category 3 Bite), तर डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार लशीसोबत ‘रेबीज इम्युनोग्लोब्युलिन’ (RIG) चे इंजेक्शन थेट जखमेच्या ठिकाणी देणे अत्यंत गरजेचे असते, जे विषाणूला त्वरित निष्प्रभ करते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Sahara Snowfall : तापमानाचा पारा -3 अंशांपर्यंत घसरल्याने सोनेरी वाळूवर पसरली पांढरी चादर; जाणून घ्या यामागील वैज्ञानिक कारण

कुत्रे आणि पाळीव प्राण्यांचे वेळेवर लसीकरण: रेबीजमुक्तीची खरी गुरुकिल्ली

रेबीज निर्मूलनाचा सर्वात सोपा आणि सुरक्षित मार्ग म्हणजे प्राण्यांच्या पातळीवरच या विषाणूचा साखळी-संपर्क (chain of transmission) तोडणे. आपण पाळत असलेल्या कुत्र्यांना आणि मांजरांना वयाच्या तिसऱ्या महिन्यात रेबीज प्रतिबंधक लस देणे आणि दरवर्षी तिची ‘बूस्टर मात्रा’ (Booster Dose) देणे ही प्रत्येक प्राणी मालकाची नैतिक व सामाजिक जबाबदारी आहे. याशिवाय, भटक्या कुत्र्यांचे सामूहिक लसीकरण (Mass Dog Vaccination) आणि त्यांची नसबंदी (Animal Birth Control) करणे आवश्यक आहे. जर क्षेत्रातील ७०% पेक्षा जास्त कुत्र्यांचे लसीकरण यशस्वीरीत्या झाले, तर त्या भागात मानवी रेबीजचा धोका पूर्णपणे संपुष्टात येतो.

जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), जागतिक प्राणी आरोग्य संघटना (WOAH) आणि अन्न व कृषी संघटना (FAO) यांनी संयुक्तपणे “Zero by 30” हे जागतिक ध्येय निश्चित केले आहे. याचा अर्थ २०२३ ते २०३० या कालावधीत जगातून कुत्र्यांमुळे होणाऱ्या मानवी रेबीजच्या मृत्यूंचे प्रमाण शून्य टक्क्यांपर्यंत खाली आणणे हा आहे. यासाठी ‘वन हेल्थ’ (One Health) ही संकल्पना राबवली जात आहे, ज्यामध्ये मानवी आरोग्य, प्राणी आरोग्य आणि पर्यावरण विभाग एकत्र येऊन काम करत आहेत.

सामूहिक जबाबदारी, अंधश्रद्धांचा त्याग आणि योग्य वेळी केलेले लसीकरण यांच्या जोरावर आपण नक्कीच रेबीजमुक्त आणि सुरक्षित समाज निर्माण करू शकतो. लक्षात ठेवा, रेबीजवर अजूनही कोणताही खात्रीशीर उपचार नाही, परंतु वेळेवर घेतलेली लस हीच यावरील एकमेव आणि सर्वोत्तम सुरक्षा कवच आहे!