Black Sea Crisis : आता होर्मुझ नव्हे, तर काळा समुद्र बनला जगातील सर्वात धोकादायक सागरी मार्ग; 570 जहाजांवर हल्ले, नाटोवर मोठे संकट

Black Sea Crisis : रशिया आणि युक्रेन या दोन्ही देशांकडून काळ्या समुद्रात जहाजांवर ५७० हून अधिक हल्ले झाले आहेत. खलाशांचा मृत्यू आणि नाटोच्या भूभागापर्यंत पोहोचलेल्या धोक्यामुळे जागतिक सागरी व्यापाराबद्दल चिंता वाढली आहे.

• काळा समुद्र सर्वात धोकादायक
• ५७० हून अधिक हल्ले आणि जीवितहानी
• नाटो आणि अन्न पुरवठ्यावर संकट

सध्या संपूर्ण जगाचे लक्ष मध्य पूर्वेतील सुरू असलेल्या इराण युद्धाकडे आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) तणावाकडे लागले आहे. मात्र, जगाच्या या नजरेआड युरोपच्या सीमेवर असलेला ‘काळा समुद्र’ (Black Sea) आता जागतिक सागरी व्यापारासाठी सर्वात भयावह आणि जीवघेणा मार्ग ठरला आहे. रशिया आणि युक्रेन यांच्यात सुरू असलेल्या युद्धाची धग आता थेट आंतरराष्ट्रीय व्यापारी जहाजे आणि त्यावर काम करणाऱ्या निरपराध खलाशांपर्यंत पोहोचली आहे. प्रसिद्ध ‘वॉल स्ट्रीट जर्नल’च्या (Wall Street Journal) ताज्या अहवालानुसार, जहाजांवरील हल्ल्यांच्या बाबतीत काळ्या समुद्राने होर्मुझच्या सामुद्रधुनीलाही मागे टाकले असून, तो सध्या जगातील सर्वात धोकादायक सागरी मार्ग बनला आहे.

या संघर्षाची तीव्रता इतकी वाढली आहे की, आता या हल्ल्यांचे लोण थेट अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील ‘नाटो’ (NATO) सदस्य राष्ट्रांच्या सागरी हद्दीपर्यंत पोहोचले आहे. या संकटाचा परिणाम केवळ मालवाहू जहाजांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर संपूर्ण जगाच्या अन्न सुरक्षा आणि धान्य पुरवठ्यावरही काळे ढग जमा होऊ लागले आहेत.

 काळ्या समुद्रातील हल्ल्यांची धक्कादायक आकडेवारी; होर्मुझपेक्षाही भयावह स्थिती

काळ्या समुद्रातील सद्यस्थिती किती गंभीर आहे, हे सागरी सुरक्षा कंपनी ‘एम्ब्रे’ (Ambrey) आणि आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेच्या (IMO) आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. या वर्षी आतापर्यंत काळ्या समुद्रात तब्बल ५७० हून अधिक व्यापारी जहाजांना लक्ष्य करण्यात आले आहे. विशेषतः जुलै ते सप्टेंबर या तीन महिन्यांच्या कालावधीत हल्ल्यांचा स्फोट झाला असून, या तिमाहीत सुमारे ३८७ जहाजांवर हल्ले झाले. मागील तिमाहीच्या तुलनेत ही संख्या तब्बल पाच पटीने अधिक आहे. तिसऱ्या तिमाहीत काळ्या समुद्रात दररोज सरासरी चारपेक्षा जास्त जहाजांवर हल्ले नोंदवले गेले आहेत.

या आकडेवारीची तुलना आपण मध्य पूर्वेतील संघर्षाशी केली, तर काळ्या समुद्राचे गांभीर्य अधिकच स्पष्ट होते. आयएमओच्या माहितीनुसार, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत आणि संपूर्ण मध्य पूर्वेत फेब्रुवारीपासून आतापर्यंत सुमारे १२० ते १३० घटनांची नोंद झाली असून त्यात २५ जणांचा मृत्यू झाला आहे. याउलट, काळ्या समुद्रात झालेल्या भीषण हल्ल्यांमध्ये आतापर्यंत ३० हून अधिक खलाशांनी आपले प्राण गमावले आहेत, तर २० हून अधिक खलाशी अद्याप बेपत्ता आहेत. या वाढत्या दहशतीमुळे व्यापाऱ्यांनी काळ्या समुद्राकडे पाठ फिरवली असून, ऑक्टोबर महिन्यात बोस्फोरस सामुद्रधुनीतून होणारी जहाजांची वाहतूक गेल्या वर्षीच्या तुलनेत तब्बल ४१ टक्क्यांनी घटली आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Iran Threat: ब्रिटनच्या अणु ठिकाणांवर इराण करू शकतो हल्ला; गुप्तचर अहवालानंतर खळबळ; संरक्षणासाठी खर्च अर्धा अब्ज पाऊंड

 रशिया-युक्रेनचा ड्रोन वार आणि ‘नाटो’ची नवी परीक्षा

या सागरी युद्धात रशिया आणि युक्रेन हे दोन्ही देश एकमेकांच्या आर्थिक नाड्या आवळण्यासाठी व्यापारी जहाजांना लक्ष्य करत आहेत. ‘वॉल स्ट्रीट जर्नल’च्या वृत्तानुसार, रशियन सैन्याने प्रामुख्याने युक्रेनमधून अन्न आणि धान्य निर्यात करणाऱ्या व्यापारी जहाजांवर हल्ले चढवले आहेत, तर प्रत्युत्तरादाखल युक्रेनने समुद्राच्या दुसऱ्या बाजूला रशियन जहाजांवर आधुनिक ड्रोनचा वापर करून हल्ले केले आहेत. मात्र, सागरी सुरक्षा संस्था ‘एम्ब्रे’च्या मते, गेल्या ४५ दिवसांत झालेल्या एकूण हल्ल्यांपैकी सुमारे ९० टक्के हल्ल्यांसाठी रशिया जबाबदार आहे.

सध्याची सर्वात मोठी चिंतेची बाब म्हणजे हे हल्ले आता केवळ युक्रेन किंवा रशियाच्या किनाऱ्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर ते थेट ‘नाटो’ (NATO) सदस्य राष्ट्रांच्या विशेष आर्थिक क्षेत्रांपर्यंत (EEZ) येऊन पोहोचले आहेत.

• १५ ऑक्टोबरची घटना: नाटोचा सदस्य देश असलेल्या रोमानियाच्या किनाऱ्याजवळ ‘वाइन ट्रेडर’ (Wine Trader) नावाच्या रासायनिक टँकरवर ड्रोनद्वारे एकापाठोपाठ एक हल्ले करण्यात आले. या हल्ल्यात जहाजाचे मोठे नुकसान झाले असून सात खलाशी अद्याप बेपत्ता आहेत.
• २३ ऑक्टोबरची दुर्घटना: या घटनेला आठवडा उलटत नाही तोच, रोमानियाच्याच किनाऱ्याजवळ ‘खोरिव्ह’ (Khoryv) हे मालवाहू जहाज हल्ल्यानंतर समुद्रात बुडाले. या दुर्घटनेत एका खलाशाचा मृत्यू झाला, तर तीन जण बेपत्ता झाले.

खुल्या समुद्रात आणि नाटो देशांच्या हद्दीजवळ होत असलेल्या या हल्ल्यांमुळे पाश्चात्य देशांवर मोठा दबाव निर्माण झाला आहे. ‘वॉल स्ट्रीट जर्नल’ने या बदलत्या भू-राजकीय परिस्थितीचे वर्णन “नाटोसाठी एक नवीन आणि कठीण परीक्षा” असे केले आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Flying Cars: उडणाऱ्या गाड्यांचे स्वप्न लवकरच होणार साकार; चीन ते भारत एअर टॅक्सीची मोठी क्रांती, वाचा कधी सुरू होणार सेवा?

 जागतिक धान्य पुरवठा आणि खलाशांच्या जीवनावर मोठा परिणाम

एकीकडे इराण युद्धामुळे, जे आता आपल्या आठव्या महिन्यात पोहोचले आहे, जगभरातील इंधन आणि ऊर्जा पुरवठ्यावर संकट आले आहे. तर दुसरीकडे, काळ्या समुद्रातील संघर्षामुळे जगाच्या ‘अन्न कोठारावर’ मोठा आघात होत आहे. काळा समुद्र हा युक्रेनच्या गहू, मका आणि इतर शेतीमालाच्या निर्यातीसाठी सर्वात महत्त्वाचा जीवनमार्ग आहे. जहाज वाहतूक संघटनांनी इशारा दिला आहे की, काळ्या समुद्रातील हिंसाचार असाच सुरू राहिल्यास जागतिक धान्य पुरवठा साखळी कोलमडून पडेल आणि विकसनशील देशांमध्ये अन्नधान्याचे दर गगनाला भिडू शकतात.

या सर्व आंतरराष्ट्रीय राजकारणात आणि युद्धात सर्वात जास्त भरडला जात आहे तो म्हणजे सामान्य खलाशी. कोणत्या बंदरावर जायचे आणि कोणता मार्ग निवडायचा, याचा निर्णय जहाजमालक किंवा कंपन्या घेतात; खलाशांना त्यावर बोलण्याचा कोणताही अधिकार नसतो. पोटाची खळगी भरण्यासाठी समुद्रावर गेलेले हे खलाशी आज थेट ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांच्या निशाण्यावर आहेत. तणाव कमी होण्याची कोणतीही चिन्हे सध्या दिसत नसल्याने, खलाशी, जहाजमालक आणि सागरी विमा कंपन्यांसमोर जगाच्या कल्पनेपेक्षाही कितीतरी अधिक भयावह आणि अनिश्चित भविष्य उभे राहिले आहे.