पेट्रोल पंपावर जमिनीखाली पेट्रोल कसे साठवले जाते? जाणून घ्या संपूर्ण प्रक्रिया

पेट्रोल पंपावरील जमिनीखालील इंधन टाक्यांमध्ये हवेचा दाब नियंत्रित ठेवण्यासाठी उंच व्हेंट पाईप्स असतात आणि टँकरमधून इंधन गुरुत्वाकर्षणाद्वारे सुरक्षितपणे भरले जाते. ही संपूर्ण प्रक्रिया आणि टँकची रचना भारतात 'PESO' च्या कडक सुरक्षा नियमांनुसार केली जाते.

आपण जेव्हा पेट्रोल पंपावर गाडीत पेट्रोल भरतो, तेव्हा आपल्याला फक्त वर दिसणारे ‘डिस्पेंसर युनिट’ (ज्यातून पेट्रोल भरले जाते) माहिती असते. पण प्रत्यक्षात हजारो लिटर पेट्रोल आणि डिझेल आपल्या पायाखाली, म्हणजेच जमिनीच्या आत सुरक्षितपणे साठवलेले असते. भारतात इंडियन ऑईल (IOCL), भारत पेट्रोलियम (BPCL) किंवा हिंदुस्थान पेट्रोलियम (HPCL) यांसारख्या कंपन्यांच्या पंपांवर ही व्यवस्था कशी काम करते, ते आपण सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

१. अंडरग्राउंड स्टोरेज टँक्स

पेट्रोल पंपाच्या जमिनीखाली मोठे सिलिंडरच्या आकाराचे टँक्स असतात, ज्यांना अंडरग्राउंड स्टोरेज टँक्स म्हणतात. पूर्वी हे टँक्स स्टीलचे असायचे, पण गंज लागण्याचा धोका टाळण्यासाठी आता भारतात ‘फायबरग्लास रीइन्फॉर्स्ड प्लास्टिक’  किंवा डबल-वॉल स्टील टँक्सचा वापर केला जातो. हे टँक्स जमिनीखाली साधारण १० ते १५ फूट खोल पुरलेले असतात.

पुण्यात इंधनाचा पुरेसा साठा उपलब्ध; अफवांवर विश्वास न ठेवण्याचे पेट्रोल डिलर्स असोसिएशनचे आवाहन

२. सुरक्षा आणि गळती प्रतिबंध

पेट्रोल अत्यंत ज्वलनशील असल्यामुळे सुरक्षा सर्वात महत्त्वाची असते. डबल-वॉल टँक्सच्या दोन थरांच्या मध्ये मोकळी जागा असते, ज्याला ‘इंटरस्टिशिअल स्पेस’ म्हणतात. जर आतील थराला छिद्र पडले, तर पेट्रोल बाहेर न जाता या जागेत जमा होते आणि तिथे बसवलेले सेन्सर्स ताबडतोब अलार्म वाजवून गळतीची माहिती देतात. यामुळे आजूबाजूची जमीन किंवा भूगर्भातील पाणी दूषित होत नाही.

३. इंधन पंपापर्यंत कसे पोहोचते?

जमिनीखालील टँकमधून वर असलेल्या डिस्पेंसर मशीनपर्यंत पेट्रोल आणण्यासाठी सबमर्सिबल पंप किंवा सक्शन पंप वापरले जातात. जेव्हा पेट्रोल भरणारा कर्मचारी नोजलचे बटण दाबतो, तेव्हा हा पंप सक्रिय होतो आणि पाईप्सच्या माध्यमातून इंधन वर खेचले जाते. हे पाईप्ससुद्धा दुहेरी वॉल असतात.

आता डिझेलमध्येही १५% आयसोब्युटेनॉलची भर! यावर्षीच अंमलबजावणी होण्याची शक्यता! नितीन गडकरींचे वक्तव्य

४. व्हेंट पाईप्स आणि गॅस नियंत्रण

पेट्रोलचे वेगाने बाष्पीभवन होते आणि त्याचे गॅसमध्ये रूपांतर होते. टँकच्या आत हवेचा दाब नियंत्रित ठेवण्यासाठी उंच व्हेंट पाईप्स जोडलेले असतात. हे पाईप्स तुम्ही पेट्रोल पंपाच्या कोपऱ्यात उंच हवेत उभे असलेले पाहिले असतील. ते टँकमधील अतिरिक्त गॅस सुरक्षितपणे हवेत सोडून देतात, ज्यामुळे टँकवर जास्त दाब निर्माण होत नाही.

५. इंधन भरण्याची प्रक्रिया

जेव्हा ऑईल कंपनीचा मोठा टँकर पेट्रोल पंपात येतो, तेव्हा तो थेट या जमिनीखालील टँकला जोडलेल्या एका मुख्य पाईपला जोडला जातो. गुरुत्वाकर्षणाच्या मदतीने टँकरमधील पेट्रोल खाली असलेल्या स्टोरेज टँकमध्ये सुरक्षितपणे रिकामे होते.

भारतात ‘पेट्रोलियम अँड एक्सप्लोझिव्ह्ज सेफ्टी ऑर्गनायझेशन’ (PESO) च्या कडक नियमांनुसारच या सर्व टँक्सची रचना आणि तपासणी केली जाते, जेणेकरून कोणतीही दुर्घटना घडू नये.