रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
जाणून घेणार आहोत या चुका, पहिली चूक, गरम पाण्याने अंघोळ
हिवाळ्यात उशीरा, गरम पाण्याने आंघोळ करणे खूप छान वाटते; परंतु गरम पाणी तुमच्या त्वचेतील नैसर्गिक तेल काढून टाकते आणि तुमची त्वचा कोरडी पडून खाज सुटू शकते. आंघोळीसाठी खोलीच्या तापमानाचे पाणी वापरणे चांगले. जे वृद्ध आहेत किंवा आरोग्याच्या समस्या आहेत त्यांच्या बाबतीत किंचित कोमट पाणी वापरले जाऊ शकते. प्राचीन काळी लोक सूर्योदयाच्या वेळी नदीत स्नान करायचे. नदीचे वाहणारे पाणी नैसर्गिकरित्या उबदार होते, कारण त्यात पृथ्वीची उष्णता असते. पाणी नम्रता आणते; कारण ते आपण निर्माण केलेले नाही. ती नेहमीच होती आणि ती एक नैसर्गिक शक्ती आहे जी आपल्याला आवश्यक आहे. म्हणून सर्वप्रथम आपल्या ओंजलीत पाणी घ्या आणि त्यासाठी देवाचे आभार माना. मात्र, सध्याच्या नागरी युगात नद्या मागे पडल्या आहेत. तरीसुद्धा, आपण खोलीच्या तापमानाच्या पाण्यात आंघोळ करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
दुसरी चूक, साबण अंगभर घासणे
आंघोळ करताना लोकांची आणखी एक चूक म्हणजे संपूर्ण शरीरावर साबण लावणे. काही मजबूत साबण चांगले बॅक्टेरिया देखील नष्ट करू शकतात. यातून वाईट बॅक्टेरिया वाढू शकतात. साबण देखील तुमची त्वचा कोरडी करतात; विशेषतः संवेदनशील त्वचा. म्हणूनच सौम्य साबण ठराविक ठिकाणीच वापरा. आंघोळ करताना आपण आपल्या शरीराच्या प्रत्येक भागाला व्यवस्थित चोळण्यावर आणि मालिश करण्यावर भर दिला पाहिजे. एक छोटा टॉवेल घ्या, तो पाण्याने ओला करा आणि अंगावर घासून घ्या. आंघोळीच्या प्रक्रियेतील ही पहिली पायरी आहे. आजकाल हवेचे प्रदूषण खूप जास्त आहे. त्यामुळे साबण वापरणे गरजेचे झाले आहे. सहसा, स्वच्छतेसाठी एकटे पाणी पुरेसे असते. पण आपण थोडासा सौम्य साबण वापरू शकतो आणि तो काखेत, मांडीवर लावू शकतो. ते पायांवर आणि ज्या ठिकाणी केस आहेत त्या ठिकाणी देखील लावावे. शरीराच्या इतर भागांसाठी घासणे किंवा मालिश करणे महत्वाचे आहे. हे घासणे दुसऱ्यांदा साबणाने करावे. तिसऱ्यांदा ते साध्या पाण्यानेच करता येते. म्हणूनच आपल्या हातांनी संपूर्ण शरीराची किमान तीन वेळा मालिश केली पाहिजे. जुन्या काळात लोक साबणाऐवजी ताजे दूध, दही, थोडी हळद किंवा मध वापरत असत, विशेषतः हिवाळ्यात आपली त्वचा कोरडी होते.
तिसरी चूक, रोज केस धुणे
तुम्ही तुमचे केस किती वेळा धुवावे हे तुमच्या केसांचा पोत, केसांची स्थिती, तुमची जीवनशैली किंवा वेळापत्रक इत्यादी वैयक्तिक घटकांवर अवलंबून असते. काही लोक दररोज किंवा प्रत्येक वेळी आंघोळ करताना केस धुतात. दररोज केस धुणे आवश्यक नाही. जेव्हा तुम्ही तुमचे केस खूप वेळा धुता तेव्हा तुम्ही त्यातील नैसर्गिक संरक्षणात्मक तेल काढून टाकता. यामुळे तुमच्या स्कॅल्पमध्ये जास्त तेल तयार होते. शॅम्पू केल्याने तुमच्या केसांचा सेबम निघून जातो, जे तुमच्या टाळूद्वारे तयार केलेले नैसर्गिक तेल आहे. सेबम तुमच्या केसांना ओलावा कमी होण्यापासून वाचवण्यास मदत करते. ते पूर्णपणे धुतले म्हणजे टाळू कोरडी होऊ शकते आणि केस खडबडीत होऊन गळून पडतात. त्यामुळे जास्त केस गळणे देखील होऊ शकते. दक्षिण भारतात, जिथे हवामान खूप उष्ण आणि दमट आहे, काही लोक त्यांच्या डोक्यावर भरपूर खोबरेल तेल लावतात आणि ते दररोज धुतात ज्यामुळे त्यांचे शरीर थंड होते. तुमच्या केसांच्या प्रकारासाठी आणि हवामानाच्या परिस्थितीसाठी काय चांगले काम करते ते शोधणे आवश्यक आहे. जर तुम्हाला तुमचे केस वारंवार धुवायचे असतील तर, साधे पाणी किंवा हर्बल घटकांपासून बनवलेले नैसर्गिक शॅम्पू वापरणे चांगले.
चौथी चूक, उशीरा आंघोळ
उशीरा आंघोळीमुळे तुमच्या त्वचेतून आवश्यक तेले निघून जातात, ज्यामुळे जळजळ आणि चिडचिड होऊ शकते. हे तेल नैसर्गिक मॉइश्चरायझर्स आहेत, जे काढून टाकल्याने त्वचा कोरडी, सोलणे, क्रॅक किंवा पिवळी होऊ शकते. तुमची आंघोळीची वेळ १० मिनिटांपेक्षा कमी मर्यादित ठेवणे चांगले. त्वचा स्वच्छ आणि हायड्रेट करण्यासाठी इतका वेळ पुरेसा आहे. शक्य असल्यास दिवसातून दोनदा अंघोळ करावी. भारतीय परंपरेनुसार आंघोळीची वेळ खूप महत्त्वाची आहे. मन आणि शरीराला पुनरुज्जीवित करण्यासाठी सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी स्वतःला धुणे चांगले.
पाचवी चूक, पायाचे तळवे विसरणे
शरीराच्या इतर भागांबरोबरच पायाच्या तळव्याचीही स्वच्छता आवश्यक असते. बरेच लोक याकडे दुर्लक्ष करतात किंवा आपले पाय पूर्णपणे धुण्यास विसरतात. वास्तविक, तुमचे पाय सर्वात गलिच्छ आणि दुर्गंधीयुक्त आहेत. तुमचे पाय स्वच्छ आणि एक्सफोलिएट करण्यासाठी तुम्ही नीट धुवावेत. तुमच्या पायांची त्वचा साबण आणि पाण्याने नियमितपणे धुतली पाहिजे. मृत त्वचेच्या पेशी काढून टाकण्यासाठी फूट स्क्रबर, फूट स्क्रबर किंवा दगड वापरा. हे वारंवार घर्षणामुळे तयार होणारे कॉलस किंवा त्वचेच्या कडक भागांना प्रतिबंध करेल. खरे तर कधी कधी आपण अनवाणी चालतो किंवा खेळतो म्हणून, संसर्ग टाळण्यासाठी आपण आपले पाय देखील धुवावे.
सहावी चूक, खाल्ल्यानंतर आंघोळ करणे
खाल्ल्यानंतर लगेच आंघोळ केल्याने पचनास विलंब होतो, कारण पोटाभोवतीचे रक्त शरीराच्या इतर भागांमध्ये वाहू लागते. आयुर्वेदानुसार, प्रत्येक क्रिया एका विशिष्ट कालावधीत केली जाते आणि विचित्र वेळेत असे केल्याने शरीराला हानी पोहोचू शकते याची खात्री करणे आवश्यक आहे. आयुर्वेदाचा असा विश्वास आहे की पचन प्रक्रियेत मदत करण्यासाठी अन्न खाल्ल्यास शरीरातील अग्नि तत्व सक्रिय होते. आंघोळ केल्यास शरीराचे तापमान कमी होते आणि पचनक्रिया मंदावते. आंघोळीनंतर शरीराचे तापमान कमी होते. जसजसे शरीर थंड होऊ लागते, तसतसे पचनास मदत करण्यासाठी प्रमाणित तापमान राखण्यासाठी त्याला जास्त मेहनत करावी लागते. यामुळे अस्वस्थता आणि अपचन देखील होऊ शकते. त्यामुळे आंघोळ करण्यासाठी जेवण झाल्यानंतर किमान २ तास थांबणे चांगले. जेवण करण्यापूर्वी आंघोळ करणे अधिक चांगले आहे, कारण ते तुम्हाला ताजेतवाने करते आणि तुमची पचनशक्ती वाढवते.
सातवी चूक, व्यायामानंतर लगेचच आंघोळ करणे
वर्कआउट केल्यानंतर किमान २० मिनिटे शरीर थंड करणे आवश्यक आहे. काही हलके स्ट्रेच करा आणि तुमच्या शरीराला आरामशीर स्थितीत परत येऊ द्या. हे तुमचे हृदय गती आणि शरीराचे तापमान सामान्य करण्यात मदत करते. पाणी किंवा फळांच्या रसाने स्वतःला हायड्रेट करा. घाम येणे थांबल्यावर तुम्ही आंघोळ करू शकता. जर तुम्ही नियमितपणे आसन करत असाल तर योगासन करण्यापूर्वी आंघोळ करणे चांगले. हे तुमचे शरीर अधिक लवचिक बनण्यास आणि सहजतेने आव्हानात्मक पोझमध्ये जाण्यास अनुमती देईल.
योगातील पहिला नियम शौच आहे –
आंतरिक, बाह्य आणि मानसिक स्तरावर स्वच्छता. हे स्तर आपल्याला स्वतःला साफ करायचे आहेत. आपण बाहेरून कितीही स्वच्छ असलो तरी आपल्या मनात वाईट विचार असतील तर त्याचा मनावर विषारी परिणाम नक्कीच होतो. आंघोळ केल्यानंतर किमान दहा मिनिटे शांत बसावे आणि कोणतीही कृती करू नये. तुम्ही शवासन करू शकता, शांत बसू शकता किंवा प्रार्थना करू शकता. प्रार्थना करणे ही आदर्श गोष्ट आहे जेणेकरून आंतरिक शुद्धीकरण देखील होऊ शकेल.
pranee@theyogainstitute.org
