RBI चा धक्कादायक खुलासा! SME आयपीओंमध्ये लिस्टिंगनंतर मोठी घसरण, SEBI नवीन नियम आणणार

आर्थिक वर्ष २०२४ आणि आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये एसएमईंना निधी उभारण्याचे मुख्य कारण भांडवल उभारणी किंवा खेळत्या भांडवलाची गरज होती. याचा अर्थ कंपन्या तरलता सुधारण्यावर आणि ऑपरेशनल गरजांसाठी पुरेसा निधी सुनिश्चित करत आहे.

• अलीकडील अभ्यासात एसएमई आयपीओ बाजारात झालेल्या अस्थिरतेवर आरबीआयने प्रकाश टाकला.
• सुरुवातीला एसएमई आयपीओंमध्ये गुंतवणूकदारांची मोठी रसदर्शकता होती, आता लिस्टिंगनंतर भावात घसरण दिसते.
• अनेक कंपन्यांचे मूल्यांकन वास्तविक आर्थिक कामगिरीपेक्षा जास्त ठरल्याचे निरीक्षण.

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) च्या कर्मचाऱ्यांनी तयार केलेल्या एका अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की अलिकडच्या काही महिन्यांत जारी केलेल्या SME IPO मध्ये लिस्टिंगमध्ये चांगली वाढ झाली आहे, परंतु कालांतराने परतावा नकारात्मक झाला आहे. ही घट अशा IPO मध्ये अधिक स्पष्ट झाली आहे जिथे किरकोळ गुंतवणूकदारांचा मोठा सहभाग आहे.

एसएमई आयपीओ सकारात्मक परतावा देऊ शकत नाहीत

या अभ्यासात असे आढळून आले आहे की अनेक एसएमई कंपन्या लिस्टिंगनंतर त्यांच्या शेअर्सवर सकारात्मक परतावा राखण्यात अपयशी ठरल्या आहेत. किरकोळ गुंतवणूकदारांचा या शेअर्समधील वाढता रस, तसेच किमती घसरल्याने लिस्टिंगमध्ये झालेल्या तीव्र वाढीमुळे बाजार नियामकांमध्ये चिंता निर्माण झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर, सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (सेबी) ने एसएमई आयपीओ मार्केट स्थिर करण्यासाठी नवीन नियामक उपाययोजनांची तयारी सुरू केली आहे.

Diwali 2025 Sales: या दिवाळीत विक्रीचा नवा विक्रम, 6.05 लाख कोटींचा व्यवसाय, बाजारात “व्होकल फॉर लोकल” चा आवाज

गुंतवणूकदार कंपन्यांच्या मूलभूत गोष्टींकडे दुर्लक्ष करत आहेत

अभ्यासात असे म्हटले आहे की, “काही स्टॉकसाठी जास्त मागणी आणि मर्यादित वाटपामुळे गुंतवणूकदार ते खरेदी करण्यासाठी घाई करत असताना त्यांच्या किमती कृत्रिमरित्या वाढू शकतात.” अभ्यासाच्या लेखिका भाग्यश्री चट्टोपाध्याय आणि श्रोमोना गांगुली यांनी स्पष्ट केले की, किरकोळ गुंतवणूकदार अनेकदा जलद लिस्टिंग नफ्याच्या आशेने कंपनीच्या मूलभूत गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतात, ज्यामुळे उच्च मूल्यांकन होते.

२०% स्टॉकमध्ये खूप जास्त पी/ई रेशो आहे

अभ्यासानुसार, आर्थिक वर्ष २०२४ आणि आर्थिक वर्ष २०२५ मधील १०० सूचीबद्ध एसएमई कंपन्यांच्या किंमत-ते-कमाई (पी/ई) गुणोत्तरांची त्यांच्या संबंधित उद्योगांच्या सरासरीशी तुलना केल्यास अनेक समभागांमध्ये अतिमूल्यांकनाची चिन्हे दिसून आली. अहवालात असे म्हटले आहे की अंदाजे २० टक्के समभागांमध्ये पी/ई गुणोत्तर त्यांच्या उद्योग समकक्षांपेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त आहे.

गुंतवणूकदारांनी त्यांचे योग्य परिश्रम करावेत

अभ्यासात असे म्हटले आहे की, “अनुकूल परिस्थितीत एसएमई आयपीओ चांगले परतावे देऊ शकतात, परंतु मंदीच्या काळात ते उच्च अस्थिरता आणि जोखीमच्या अधीन असतात, म्हणून योग्य परिश्रम करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. गुंतवणूकदारांनी गुंतवणूक करण्यापूर्वी कंपनीच्या मूलभूत तत्त्वांचे, वाढीच्या शक्यतांचे आणि जोखीम घटकांचे काळजीपूर्वक मूल्यांकन करावे.”

अभ्यासानुसार, किरकोळ गुंतवणूकदारांच्या सहभागामुळे आणि अनुकूल बाजार भावनांमुळे आर्थिक वर्ष २०२४ आणि आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये भारतातील एसएमई आयपीओ बाजारपेठेत जोरदार वाढ झाली.

एसएमई आयपीओ

आकडेवारीनुसार, २०१८-२०२१ मध्ये झालेल्या मंदीचा अपवाद वगळता, बीएसई आणि एनएसईच्या एसएमई सेगमेंटमध्ये त्यांच्या स्थापनेपासून व्यापक स्तरावर क्रियाकलाप दिसून आले आहेत. आर्थिक वर्ष २०१२ मध्ये लिस्टिंग्ज ₹७.२५ कोटींवरून आर्थिक वर्ष २०१७ मध्ये ₹८२४.६४ कोटींपर्यंत वाढली. आर्थिक वर्ष २०१८ मध्ये, जारी केलेल्या शेअर्समध्ये लक्षणीय वाढ झाली, एकूण ₹२,२१३.३९ कोटी. त्यानंतरची वर्षे अस्थिर होती, महामारीमुळे आर्थिक वर्ष २०२० आणि आर्थिक वर्ष २०२१ मध्ये क्रियाकलाप कमी राहिले.

तथापि, साथीच्या रोगानंतर आर्थिक सुधारणा झाल्यानंतर, अनेक लघु आणि मध्यम उद्योगांनी भांडवली बाजारात प्रवेश केला. आर्थिक वर्ष २०२४ मध्ये २०४ नवीन इश्यू उघडून एकूण ५,९७१.१९ कोटी रुपये उभारले गेले.

एसएमई आयपीओमध्ये वाढ होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे किरकोळ गुंतवणूकदारांचा मोठा रस.

तरुण लोक आता भारतीय शेअर बाजारात वर्चस्व गाजवत आहेत 

या अभ्यासातून असे दिसून आले की, “भारतीय शेअर बाजारावर आता ३० वर्षांखालील तरुणांचे वर्चस्व आहे. मार्च २०१९ मध्ये, या वयोगटातील गुंतवणूकदारांची संख्या एकूण गुंतवणूकदारांच्या फक्त २२.६% होती. जुलै २०२५ पर्यंत, हा वाटा ३८.९% पर्यंत वाढला होता, जो शेअर बाजारात तरुणांच्या सहभागातील जलद वाढ दर्शवितो.”

या अभ्यासात आणखी एक महत्त्वाचा तडजोड अधोरेखित झाला आहे. आर्थिक वर्ष २०२४ आणि आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये एसएमई आयपीओ मार्केटमध्ये नवीन भांडवली इश्यूंचे वर्चस्व होते, जे एकूण इश्यूजच्या ९०% पेक्षा जास्त होते. याचा अर्थ असा की कंपन्या विद्यमान भागधारकांना बाहेर पडण्याची संधी देण्याऐवजी वाढ आणि ऑपरेशनल गरजांसाठी निधी उभारत आहेत.

एसएमई कंपन्या आयपीओ का आणत आहेत?

अभ्यासानुसार, आर्थिक वर्ष २०२४ आणि आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये एसएमईंना निधी उभारण्याचे मुख्य कारण भांडवल उभारणी किंवा खेळत्या भांडवलाची गरज होती. याचा अर्थ कंपन्या तरलता सुधारण्यावर आणि ऑपरेशनल गरजांसाठी पुरेसा निधी सुनिश्चित करण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहेत. अभ्यासात म्हटले आहे की दुसरा सर्वोच्च उद्देश विस्तार, नवीन प्रकल्प किंवा प्लांट आणि यंत्रसामग्रीमध्ये गुंतवणूक करणे होता, जो वाढ आणि क्षमता बांधणीवर भर देतो.

अभ्यासात असेही दिसून आले की सामान्य कॉर्पोरेट उद्देशांसाठी वाटप केलेल्या निधीमुळे कंपन्यांना विविध व्यावसायिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी लवचिकता मिळाली, तर एक छोटासा पण महत्त्वाचा भाग आर्थिक फायदा कमी करण्यासाठी वापरला गेला, ज्यामुळे निधी स्रोतांमध्ये विविधता आणण्याच्या प्रयत्नांवर प्रकाश पडला.