मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
कच्च्या तेलासाठी जास्त भाव का (फोटो सौजन्य - iStock)
भारताच्या संदर्भात, तेलाची खरी किंमत केवळ कच्च्या तेलाच्या किमतीवरच नाही, तर डॉलरच्या तुलनेत रुपयाच्या विनिमय दरावरही अवलंबून असते. तेलाचे पैसे डॉलरमध्ये दिले जात असल्यामुळे, आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेलाच्या किमती स्थिर राहिल्या तरी, रुपया कमकुवत झाल्यामुळे ते आपल्यासाठी अधिक महाग होते. २०२२ मध्ये रुपया-डॉलरचा दर कमी होता, त्यामुळे आपण कच्च्या तेलासाठी कमी पैसे देत होतो.
Russia Oil Exports: रशियाला युद्धातून झाला अब्जावधीचा नफा; तेल बाजारपेठ विस्तारली
२०२२ विरुद्ध २०२६
सीएमआयई (CMIE) च्या आकडेवारीवर नजर टाकल्यास एक लक्षणीय फरक स्पष्टपणे दिसून येतो. मार्च २०२२ मध्ये रशिया-युक्रेन युद्धाच्या सुरुवातीला, ब्रेंट क्रूड तेलाची किंमत प्रति बॅरल ११७.२ डॉलर होती. त्यावेळी १ डॉलरचे मूल्य ७६.२४ रुपये होते. परिणामी, भारताला प्रति बॅरल ८,९३५.३ रुपये मोजावे लागले असते. २० मार्च २०२६ रोजी, ब्रेंट क्रूड तेलाची किंमत प्रति बॅरल ११८.४ डॉलर होती. डॉलरच्या तुलनेत हा केवळ १% चा फरक आहे. तथापि, आता १ डॉलरची किंमत ९३.३५ रुपयांपर्यंत घसरली आहे. परिणामी, भारताला आता त्याच बॅरलसाठी ११,०५२.६४ रुपये मोजावे लागतील.
अनेकदा असा प्रश्न उपस्थित होतो की, जेव्हा आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमती घसरतात, तेव्हा पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती त्याच प्रमाणात का घसरत नाहीत? याचे उत्तर या रुपया-डॉलरच्या खेळात दडलेले आहे. जर आपण डॉलरमध्ये तुलना केली, तर असे दिसून येईल की सरकार किमती कमी करत नाहीये. तथापि, जेव्हा आपण रुपयांच्या संदर्भात विश्लेषण करतो, तेव्हा हे स्पष्ट होते की कच्च्या तेलाची देशांतर्गत किंमत (लँडिंग कॉस्ट) इतकी वाढली आहे की तेल कंपन्यांना किंमती टिकवून ठेवण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे. रुपयाच्या घसरणीमुळे कच्च्या तेलाच्या किमती कमी झाल्याने मिळू शकणारा कोणताही संभाव्य दिलासा नाहीसा झाला आहे.
सरकारी तिजोरीवरील दबाव
भारतातील पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती आता अधिकृतपणे सरकारी नियंत्रणातून मुक्त झाल्या आहेत. त्यामुळे, सैद्धांतिकदृष्ट्या, बाजारातील ट्रेंडनुसार त्या दररोज बदलल्या पाहिजेत. तथापि, असे होत नाही. याचे कारण म्हणजे सरकार पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमतींचे व्यवस्थापन करत आहे.
कोविड-१९ च्या काळात जेव्हा तेलाच्या किमती कमी होत्या, तेव्हा सरकारने उत्पादन शुल्क वाढवले होते. याला ‘आर्थिक लाभ’ किंवा सरकारी तिजोरीसाठी लॉटरी म्हटले गेले होते. आता, जेव्हा कच्च्या तेलाच्या किमती वाढत आहेत आणि रुपयाने ९३ रुपयांचा टप्पा ओलांडला आहे, तेव्हा सरकार दबावाखाली आहे. सरकारने उत्पादन शुल्क कमी केले आहे जेणेकरून त्यांना तेलाच्या किरकोळ किमती वाढवाव्या लागणार नाहीत. याचा अर्थ असा की सरकार महसुली तोटा सहन करून सामान्य जनतेला महागाईपासून वाचवत आहे.
$180 पार करणार कच्चे तेल! Crude Oil विकणाऱ्या देशाची भयावह भविष्यवाणी, भारताचे काय होणार?
तेलाला बाजारावर सोपवता येणार नाही
भारतासारख्या विकसनशील अर्थव्यवस्थेसाठी, इंधन ही केवळ एक वस्तू नसून, महागाई आणि राजकीय संवेदनशीलतेचा एक प्रमुख स्रोत आहे. डिझेलच्या वाढत्या किमतींमुळे मालवाहतुकीचा खर्च वाढतो, ज्यामुळे दूध, भाजीपाला आणि किराणा मालाच्या किमती वाढतात. याचे पुढे राजकीय परिणाम होतात. त्यामुळे, भारतातील तेलाच्या किमती पूर्णपणे जागतिक बाजारातील चढ-उतारांवर सोपवता येणार नाहीत. सरकारी तिजोरीचे नुकसान झाले तरी चालेल, पण सरकारने नेहमीच समतोल साधला पाहिजे.
