मातांना सक्षम बनवत घडवले जात आहे मुलांचे उज्ज्वल भविष्य ( सौजन्य - सोशल मीडिया )
भारत सरकारच्या पोषण अभियान 2.0 अंतर्गत राबविण्यात येणाऱ्या राष्ट्रीय पोषण महिन्याचा उद्देश कुटुंबे, समुदाय, अग्रभागी कार्यकर्ते आणि संस्था यांच्या सामूहिक सहभागातून पोषणाला जनआंदोलनाचे स्वरूप देणे हा आहे. या दृष्टिकोनाशी सुसंगतपणे, नंद घर केवळ जागरूकता निर्माण करण्यापुरता मर्यादित न राहता घरांमध्ये आणि समुदायांमध्ये व्यवहार्य व शाश्वत पोषण सवयी रुजविण्यावर भर देते.
नंद घर भारतातील अंगणवाडी व्यवस्थेचे आधुनिकीकरण करत आहे. आधुनिक आणि तंत्रज्ञानसक्षम केंद्रांद्वारे पोषण, बालसंगोपन व प्रारंभिक शिक्षण, प्राथमिक आरोग्यसेवा आणि महिला सक्षमीकरण या सेवांचे एकत्रीकरण करण्यात आले आहे. 18 राज्यांमध्ये 16,000 हून अधिक नंद घरांद्वारे हा उपक्रम 5 लाखांहून अधिक मुले आणि 4 लाखांहून अधिक महिलांपर्यंत पोहोचला असून, बालविकासाला चालना देत समुदाय पातळीवर महिलांचे सक्षमीकरण बळकट करत आहे.
नंद घरचा दृष्टिकोन या जाणिवेवर आधारित आहे की मुलांचे पोषण आणि आरोग्य हे त्यांच्या मातांच्या आरोग्य, ज्ञान आणि निर्णयक्षमता यांच्याशी थेट जोडलेले असते. महिलांना योग्य आहाराविषयी माहिती, सामुदायिक पाठबळ आणि उपजीविका मजबूत करण्याच्या संधी उपलब्ध करून दिल्यास निरोगी कुटुंबे आणि अधिक शाश्वत पोषण परिणाम साध्य होऊ शकतात.
पोषण महिन्यादरम्यान आयोजित करण्यात आलेल्या तज्ज्ञ मार्गदर्शित चर्चांमध्ये पोषणतज्ज्ञ डॉ. वंदना वर्मा यांचे विशेष सत्रही समाविष्ट होते. या सत्रांमधून मातांना आणि संगोपनकर्त्यांना मुलांच्या पोषणविषयक गरजा, संतुलित आहार आणि दैनंदिन जेवणात पौष्टिक घटकांचा समावेश करण्याचे व्यावहारिक मार्ग समजावून सांगण्यात आले. या संवादांमुळे प्रश्नांना उत्तरे मिळाली, अनुभवांची देवाणघेवाण झाली आणि निरोगी आहार पद्धती स्वीकारण्यासाठी आत्मविश्वास वाढला.
मदर्स फूड प्रिपरेशन प्रोग्राम स्थानिक महिलांच्या ज्ञानाचा उपयोग करत मुलांमध्ये पौष्टिक आहाराच्या सवयी विकसित करण्यास आणि समुदायाच्या सहभागाला प्रोत्साहन देण्यास मदत करतो. मातांना एकत्र आणून अन्न तयार करण्याच्या प्रक्रियेत सहभागी केल्यामुळे ज्ञानाची देवाणघेवाण, आरोग्यदायी पाककला पद्धतींचे प्रात्यक्षिक आणि पोषणाला सामूहिक जबाबदारीचे रूप देण्याची संधी निर्माण होते.
या कार्यक्रमाद्वारे आतापर्यंत सुमारे 2 लाख मातांचा सहभाग नोंदवला गेला असून 15 लाखांजवळपास पोषक आहाराचे वितरण करण्यात आले आहे. मुलांपर्यंत पौष्टिक अन्न पोहोचवण्यासाठी समुदायाच्या सहभागाची क्षमता या उपक्रमातून अधोरेखित झाली आहे. केवळ भोजन वितरणापलीकडे जाऊन, हा कार्यक्रम मातांना त्यांच्या मुलांच्या पोषण प्रवासात सक्रिय सहभागी बनवतो आणि नंद घरमधील आरोग्यदायी सवयी घराघरात पोहोचवतो.
या भक्कम पायावर आधार घेत, नंद घरच्या पोषण महिन्यातील उपक्रमांनी मुलांबरोबरच कुटुंबातील इतर सदस्यांनाही या संवादात सहभागी करून घेतले. दीर्घकालीन पोषण बदलांची सुरुवात बालवयात होते आणि घरातल्या सामूहिक प्रयत्नांमुळे ते टिकून राहतात, हा संदेश या माध्यमातून देण्यात आला.
हेल्दी थाळी उपक्रमाद्वारे मुलांना चित्रकला आणि सर्जनशील उपक्रमांच्या माध्यमातून संतुलित पोषणाची संकल्पना समजावून सांगण्यात आली. विविध प्रकारच्या पौष्टिक अन्नपदार्थांची ओळख करून देत संतुलित आहाराचे महत्त्व पटवून देण्यात आले. संवादात्मक आणि वयोगटानुसार अनुकूल अशा या उपक्रमांमुळे लहान वयातच निरोगी आहाराच्या सवयी विकसित करण्याचा प्रयत्न झाला.
मुलांच्या पोषणासाठी केवळ आईच जबाबदार नसून संपूर्ण कुटुंबाचा सहभाग आवश्यक असतो, या विचारातून ‘पापा के पोषण’ उपक्रमाची रचना करण्यात आली. विशाखापट्टणम आणि हैदराबाद येथे आयोजित कार्यक्रमांमध्ये वडील आणि मुलांनी एकत्र येऊन निरोगी आहार, संगोपन आणि मुलांच्या विकासात कुटुंबाच्या भूमिकेचे महत्त्व जाणून घेतले. या उपक्रमाने पोषण ही केवळ मातांची जबाबदारी नसून संपूर्ण कुटुंबाची सामायिक बांधिलकी असल्याचा संदेश दिला.
पोषण मेळा उपक्रमांतून महिलांच्या ज्ञानाचा आणि सर्जनशीलतेचा गौरव करण्यात आला. महिलांनी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध घटकांचा वापर करून पौष्टिक पाककृती तयार केल्या आणि परवडणारे तसेच पारंपरिक अन्नपदार्थ सादर केले, जे अधिक आरोग्यदायी आहारासाठी उपयुक्त ठरू शकतात. या उपक्रमांनी महिलांना त्यांच्या कुटुंबात आणि समुदायात पोषणविषयक मार्गदर्शक आणि प्रेरक म्हणूनही गौरविले.
नंद घरच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) शशी अरोरा म्हणाल्या, “आमचे अध्यक्ष श्री अनिल अग्रवाल यांची नंद घरसाठीची दृष्टी अशी आहे की प्रत्येक मूल पोषण, शिक्षण आणि योग्य काळजी यांच्या माध्यमातून सक्षम व्हावे, तसेच महिलांना अधिक निरोगी आणि सुरक्षित भविष्य घडवण्यासाठी सशक्त केले जावे. कुपोषणाच्या मुळांवर प्रभावीपणे मात करण्यासाठी जागरूक आणि सक्रिय माता, पाठबळ देणारी कुटुंबे आणि महिलांना उपजीविका मजबूत करण्याच्या संधी आवश्यक आहेत. जेव्हा महिलांकडे माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक ज्ञान, अधिकार आणि आर्थिक संधी असतात, तेव्हा त्याचा लाभ त्यांच्या मुलांना आणि संपूर्ण कुटुंबाला मिळतो. भारत सरकारच्या पोषण अभियान 2.0 शी सुसंगत राहून, पोषणाला समुदायाधारित चळवळीचे स्वरूप देणे आणि नंद घरपासून प्रत्येक घरापर्यंत सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणणे हे आमचे ध्येय आहे.”
पोषणावरील नंद घरचा भर हा महिला सक्षमीकरणाच्या व्यापक उद्दिष्टांशी जवळून जोडलेला आहे. महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका आणि निर्णयक्षमता वाढवून त्यांना स्वतःसाठी आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी अधिक माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास सक्षम केले जाते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम महिला अन्न, आरोग्यसेवा आणि मुलांच्या विकासासारख्या घरगुती प्राधान्यक्रमांवर अधिक प्रभावी निर्णय घेऊ शकतात. हा एकात्मिक दृष्टिकोन मान्य करतो की कुपोषणावर मात करण्यासाठी केवळ आहार सवयी बदलणे पुरेसे नाही, तर कुटुंबे ज्या परिस्थितीत पोषणाशी संबंधित निर्णय घेतात त्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थिती अधिक बळकट करणे देखील आवश्यक आहे.
9व्या राष्ट्रीय पोषण महिन्याच्या समारोपानंतरही नंद घर जागरूकतेचे रूपांतर दीर्घकालीन वर्तनात्मक बदलांमध्ये करण्यासाठी कटिबद्ध आहे. मुलांना लहानपणापासून सहभागी करून घेणे, मातांना पोषण उपक्रमांमध्ये सक्रिय भूमिका देणे, वडिलांना संगोपनाची जबाबदारी सामायिक करण्यास प्रोत्साहन देणे आणि महिलांचे सक्षमीकरण करणे या माध्यमातून पोषणाला कुटुंब आणि समुदायाची सातत्यपूर्ण प्राथमिकता बनवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. यामागील अंतिम उद्दिष्ट म्हणजे आरोग्यदायी सवयी अंगणवाडीपुरत्या मर्यादित न राहता भारतातील प्रत्येक घर आणि समुदायाच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनाव्यात.
.png "Videos"){kind=small}
