बुधवार, 28 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Sugar Mill Setup Cost: देशात साखरेच्या कीमतीमध्ये अचानक वाढ झाली आहे. शेतामध्ये पाहिल्यास ऊस हे एक सामान्य पिक वाटू शकते, परंतु दुकानांमध्ये विकल्या जाणाऱ्या पांढऱ्या क्रिस्टल्समध्ये त्याचे रूपांतर करण्यासाठी भारी यंत्रसामग्री, बॉयलर, व्हॅक्यूम सिस्टम आणि सेंट्रीफ्यूजशी जोडलेल्या एका मोठ्या औद्योगिक सेटअपची गरज असते. ऊसाची कापणी करण्यापासून ते रस काढणे, क्रिस्टल्स बनवणे आणि शेवटी साखर पॅक करण्यापर्यंतची प्रक्रिया अनेक टप्प्यांमधून जाते. आज आपण जाणून घेऊया की, एका साखर कारखान्याच्या सेटअपसाठी किती खर्च येतो.
गुंतवणूक ठरवणारा सर्वात मोठा घटक म्हणजे मिलची ‘टीसीडी क्षमता’. जास्त उसाची प्रोसेसिंग करण्याची क्षमता असलेल्या संयंत्राला बरीच जास्त जमीन, यंत्रसामग्री, साठवणूक आणि पायाभूत सुविधांची आवश्यकता असते. साधारणपणे १०० ते ५०० टीसीडी क्षमतेची मिनी साखर मिल किंवा खांडसारी संयंत्राला यंत्रसामग्री, जमीन आणि संपूर्ण सेटअपच्या आधारावर जवळपास ३ कोटी ते १५ कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीची गरज भासू शकते.
सुमारे ५००० ते १०००० टीसीडी क्षमतेच्या मोठ्या कमर्शियल शुगर मिलसाठी सुमारे १५० कोटी ते ४०० कोटी किंवा त्याहून अधिक गुंतवणूक लागू शकते.
आधुनिक साखर कारखाने केवळ साखरेचे उत्पादन करण्याऐवजी एकात्मिक संयंत्रांसारखे देखील काम करत आहेत. रस काढल्यानंतर उरलेला रेषेदार पदार्थ, वाफ आणि वीज निर्माण करण्यासाठी बॉयलरमध्ये जाळला जाऊ शकतो. इथेनॉलचे उत्पादन करण्यासाठी कारखाने गुळ आणि इतर साखर उद्योगातील उप-उत्पादनांवरही प्रक्रिया करू शकतात. या सुविधा जोडल्यामुळे क्षमता आणि तंत्रज्ञानानुसार प्रकल्प गुंतवणूक सुमारे ५० कोटी ते १०० कोटी रुपयांपर्यंत वाढू शकते.
साखर कारखान्याला अनेक नियामक मंजुरीची आवश्यकता असते. प्रकल्पाच्या स्वरूपावर आणि जागेवर आधारित गरजांमध्ये FSSAI नोंदणी, फॅक्टरी लायसन्सिंग आणि राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची मंजुरी किंवा सहमती यांचा समावेश असू शकतो. जमिनीची गरज देखील क्षमता आणि लेआउटनुसार वेगवेगळी असते. एका मोठ्या सुविधा केंद्रासाठी ५ ते १५ एकर किंवा त्याहून अधिक जमिनीची गरज असू शकते. विशेषतः जेव्हा भारी यंत्रसामग्री, उसाची साठवणूक, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधांचा विचार केला जातो.
जेव्हा ऊस ट्रॅक्टर किंवा ट्रकम्र्फे कारखान्यात येतो, तेव्हा पहिली पायरी म्हणजे येणाऱ्या उसाचे वजन करणे. त्यानंतर मेकॅनिकल किंवा हायड्रोलिक सिस्टीमचा वापर करून तो कन्वेयरवर खाली केला जातो. प्रोसेसिंग क्षेत्रात पाठवण्यापूर्वी माती, पाने आणि इतर अनावश्यक गोष्टी काढून टाकण्यासाठी उसाची स्वच्छता केली जाते.
मोठे फिरणारे चाकू उसाचे छोटे तुकडे करतात. फाइब्रायझरसारखी उपकरणे उसाची रचना मोडून काढतात. तयार झालेला ऊस नंतर भारी रोलर्स किंवा मिल्समधून जातो, ज्यातून साखरेयुक्त रस निघतो. मागे उरलेला सुकलेला रेषेदार पदार्थ ‘खोई’ (Bagasse) म्हणून ओळखला जातो. तो फेकून देण्याऐवजी सहसा कारखान्यासाठी वाफ आणि वीज तयार करण्यासाठी बॉयलरचे इंधन म्हणून वापरतात.
ताज्या उसाच्या रसात मातीचे कण, वनस्पतींचे अवशेष आणि इतर अशुद्धता असतात आणि तो क्रिस्टलायझेशनसाठी तयार नसतो. रसाला गरम केले जाते आणि चुन्यासारख्या रसायनांवर प्रक्रिया केली जाते. काही कारखाने सल्फिटेशन आधारित प्रक्रियेचा वापर करतात. अशुद्धता एक मळ तयार करतात, ज्याला स्वच्छ रसापासून वेगळे केले जाऊ शकते.
स्पष्टीकरणानंतरही उसाच्या रसात मोठ्या प्रमाणात पाणी असते. यामुळे स्पष्ट केलेल्या रसाला बहु-प्रभावी इवेपोर्टरचा वापर करून केंद्रित केले जाते. वाफ उष्णता देते तर व्हॅक्यूमची स्थिती पाण्याला कमी तापमानावर बाष्पीभवन होऊ देते. यामुळे पातळ रस हळूहळू जास्त न गरम करता घट्ट पाकात बदलतो.
याची नंतर केंद्रित सिरप एका व्हॅक्यूम पॅनमध्ये टाकला जातो, जिथे नियंत्रित क्रिस्टलायझेशन होते. लहान साखरेचे क्रिस्टल्स, ज्यांना बीज क्रिस्टल्स म्हणून ओळखले जाते, मोठ्या क्रिस्टल्स तयार करण्यासाठी विरघळलेल्या सुक्रोजला प्रोत्साहित करण्यासाठी जोडले जातात. जसजसे जास्त सुक्रोज वाढत्या क्रिस्टल्सना जोडले जाते, तसतसा ‘मैसेकुइट’ (Massecuite) नावाचा एक घट्ट मिश्रण तयार होतो.
मैसेकुइटला उच्च गतीच्या सेंट्रीफ्यूज मशीनमध्ये पाठवले जाते. सेंट्रीफ्यूज वेगाने फिरतो आणि साखरेच्या क्रिस्टल्सना ‘गुळ’ नावाच्या गडद द्रवापासून वेगळे करतो. भारी द्रव बास्केटमधून बाहेर पडतो आणि साखरेचे क्रिस्टल्स मागे उरतात.
आत्ताच वेगळ्या केलेल्या साखरेच्या क्रिस्टल्समध्ये थोडीशी आर्द्रता असते आणि ते गरम असतात. यामुळे त्यांना नियंत्रित एअर फ्लो असलेल्या सुकवण्याच्या सिस्टममधून पाठवले जाते. सुकल्यानंतर साखरेला क्रिस्टलच्या आकारावर आणि गुणवत्तेवर आधारित छाटले जाऊ शकते. त्यानंतर तिचे वजन केले जाते आणि आवश्यक आकाराच्या बॅग्जमध्ये पॅक केले जाते.
