शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
काव्या - अनिरुद्धने केले सेल्फ रिस्पेक्ट मॅरेज, म्हणजे काय (फोटो सौजन्य - Instagram)
भारतीय हिंदू विवाहसोहळ्यांमध्ये सामान्यतः मंत्रोच्चार, सात फेरे, पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींचा समावेश असतो. पण या विधींशिवाय लग्न होऊ शकते का? तुम्हाला वाटत असेल की असे फक्त कोर्ट मॅरेजद्वारेच शक्य आहे. पण तुम्हाला माहीत आहे का की संगीतकार अनिरुद्ध रविचंद्रन आणि सनरायझर्स हैदराबादच्या सह-मालक काव्या मारन यांनी या सर्व थाटामाटाशिवाय लग्न केले? त्यांनी ११ नोव्हेंबर रोजी ग्रीसमध्ये लग्न केले. पण, त्यांचे लग्न पारंपरिक हिंदू रितीरिवाजानुसार झाले नाही. त्यांचे फोटो व्हायरल झाले, ज्यानंतर या जोडप्याने ‘आत्मसन्मान विवाह’ करण्याचा मार्ग निवडला अशी चर्चा सुरू झाली.
जेव्हा हे फोटो सोशल मीडियावर व्हायरल झाले, तेव्हा डीएमकेच्या आयटी विंगचे सचिव डॉ. टीआरबी राजा यांनी सांगितले की, अनिरुद्ध रविचंद्रन आणि काव्या मारन यांनी आत्मसन्मान विवाह निवडला आहे. या विवाहासाठी पुजारी, संस्कृत मंत्र किंवा पारंपरिक धार्मिक विधींची आवश्यकता नसते. यामुळे हा प्रश्न निर्माण होतो: हा विवाह नेमका काय आहे? याची सुरुवात कधी झाली आणि भारतात याला कायदेशीर मान्यता कशी मिळाली?
आत्मसन्मान विवाहाला तमिळमध्ये “सुयमारियाथाई तिरुमानम” म्हणतात. याचा शब्दशः अर्थ ‘आत्मसन्मानाने केलेला विवाह’ असा होतो. हा विवाहाचा एक असा प्रकार आहे, ज्यामध्ये दोन व्यक्ती पुजारी, धार्मिक मंत्रोच्चार किंवा मोठ्या धार्मिक समारंभाशिवाय एकमेकांना जीवनसाथी म्हणून स्वीकारतात.
Kavya Maran : काव्या मारन-अनिरुद्ध रविचंदर विवाहबंधनात; ग्रीसमधील ड्रीमी वेडिंगचे फोटो व्हायरल
या विवाहात, जोडपे एकमेकांना हार घालणे, अंगठ्यांची देवाणघेवाण करणे किंवा मंगळसूत्र बांधणे यांसारखे आपल्या आवडीचे प्रतिकात्मक विधी करू शकतात. यासाठी कोणत्याही विशिष्ट धार्मिक विधींची आवश्यकता नसते. याचा मुख्य आधार म्हणजे दोन्ही व्यक्तींची संमती आणि पती-पत्नी म्हणून त्यांचा स्वीकार.
अनिरुद्ध आणि काव्या यांनीही तसेच केले. त्यांनी त्यांच्या कुटुंबीयांच्या आणि मित्रांच्या उपस्थितीत एकमेकांना हार आणि माळा घातल्या. रजनीकांत आणि तामिळनाडूचे माजी मुख्यमंत्री एम. के. स्टॅलिन यांनीही या विवाह सोहळ्याला हजेरी लावली.
सेल्फ रिस्पेक्ट मॅरेजची मुळे तामिळनाडूतील सामाजिक सुधारणा चळवळीत रुजलेली आहेत. याची सुरुवात १९२५ मध्ये समाजसुधारक ई. व्ही. रामस्वामी, जे पेरियार म्हणून ओळखले जातात, यांनी केली. त्यांनी त्या काळी समाजात प्रचलित असलेल्या जातीय व्यवस्था आणि धार्मिक विधींविरुद्ध आवाज उठवला. त्या काळात, विवाहासारख्या निर्णयांमध्ये जातीची मोठी भूमिका होती.
अनेक हिंदू विवाह ब्राह्मण पुरोहितांकडून लावले जात असत आणि त्यात संस्कृत मंत्रांचे पठण केले जात असे. समस्या अशी होती की, लग्न करणाऱ्या अनेक लोकांना या मंत्रांचा अर्थही कळत नसे. पेरियार यांचा विश्वास होता की, दोन व्यक्तींच्या विवाहासाठी पुरोहिताची किंवा धार्मिक विधींची परवानगी आवश्यक नसावी. त्यांच्या मते, विवाह परस्पर संमती, समानता आणि आदरावर आधारित असावा.
पेरियार यांची चळवळ केवळ विवाह पद्धती बदलण्यापुरती मर्यादित नव्हती. समाजात स्त्री-पुरुषांना समान हक्क मिळवून देणे हे देखील त्याचे उद्दिष्ट होते. त्याने आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन दिले आणि विधवा पुनर्विवाहाला पाठिंबा दिला. तसेच त्याने हुंडा पद्धती आणि जातीय भेदभावाला विरोध केला. पेरियार यांचा विश्वास होता की स्त्रियांना आपला जीवनसाथी निवडण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य असले पाहिजे. केवळ सामाजिक किंवा कौटुंबिक दबावामुळे कोणत्याही स्त्रीवर लग्नासाठी सक्ती केली जाऊ नये. या तत्त्वज्ञानामुळे आत्मसन्मान विवाहांना प्रोत्साहन मिळाले. तथापि, सुरुवातीला, अशा विवाहांना कायदेशीर मान्यता नव्हती.
Kavya Maran Education: लवकरच काव्या मारन ‘या’ संगीतकाराशी लग्न थाटणार? जाणून घ्या नेमकं काय शिकलीये?
तामिळनाडूतील डीएमके सरकारने आत्मसन्मान विवाहांना कायदेशीर मान्यता देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९६७ मध्ये, सी. एन. अण्णादुराई यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने हिंदू विवाह कायद्यात कलम ७-अ जोडून दुरुस्ती केली, ज्यामुळे तामिळनाडूमध्ये अशा विवाहांना कायदेशीर मान्यता मिळाली. हा कायदा जानेवारी १९६८ मध्ये लागू झाला. या कायद्यानुसार, विवाहासाठी पुजारी किंवा पारंपरिक धार्मिक विधींची आवश्यकता नाही. जोडपे नातेवाईक, मित्र किंवा इतर साक्षीदारांच्या उपस्थितीत एकमेकांना पती-पत्नी म्हणून स्वीकारतात. ते एकमेकांना समजेल अशा भाषेत आपली संमती व्यक्त करू शकतात.
शिवाय, विवाह तीनपैकी एका प्रकारे संपन्न होऊ शकतो: पहिले, एकमेकांना हार घालणे. दुसरे, एकमेकांच्या बोटात अंगठी घालणे. तिसरे, वराने वधूच्या गळ्यात थाळी बांधणे. यापैकी कोणताही एक विधी पुरेसा आहे. सात फेरे घेणे किंवा अग्नीभोवती विवाह करणे अनिवार्य नाही. पण, विवाहासाठी इतर आवश्यक अटींची पूर्तता करणे आवश्यक आहे.
२०२३ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने सेल्फ रिस्पेक्ट मॅरेजवर एक महत्त्वाचा निकालही दिला. एलावरसन विरुद्ध पोलीस अधीक्षक या खटल्यात, न्यायालयाने स्पष्ट केले की अशा विवाहांसाठी सार्वजनिक समारंभ किंवा सार्वजनिक घोषणा आवश्यक नाही. खरे तर, काही जोडपी कुटुंब किंवा समाजाच्या विरोधामुळे आपला विवाह खाजगी ठेवू इच्छितात.
कधीकधी, त्यांना त्यांच्या सुरक्षेची भीती वाटते. अशा परिस्थितीत, त्यांच्या विवाहाची सार्वजनिक घोषणा करण्याची आवश्यकता त्यांच्यासाठी समस्या निर्माण करू शकते. हे लक्षात घेऊन, सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले आहे की आत्मसन्मान विवाहासाठी प्रत्येक परिस्थितीत सार्वजनिक घोषणा आवश्यक नाही.
