India National Animal : कधीकाळी सिंह होता भारताचा राष्ट्रीय प्राणी! 1972 मध्ये वाघाला का मिळाला हा मान? जाणून घ्या रंजक इतिहास. सौजन्य : आयएएनएस
India National Animal : भारताचा राष्ट्रीय प्राणी असलेला वाघ केवळ शक्ती आणि शौर्याचे प्रतीक नाही, तर देशाच्या जैवविविधतेचा आणि पर्यावरणीय संतुलनाचा महत्त्वाचा घटकही आहे. मात्र, वाघाला सुरुवातीपासूनच भारताचा राष्ट्रीय प्राणी म्हणून मान्यता मिळाली नव्हती. कारण 1969 मध्ये सिंहाला राष्ट्रीय प्राणी घोषित करण्यात आले होते.
त्यानंतर 18 नोव्हेंबर 1972 रोजी रॉयल बंगाल टायगरला भारताचा राष्ट्रीय प्राणी म्हणून मान्यता देण्यात आली. आज भारतात जगातील 70 टक्क्यांहून अधिक वाघ असल्याचे सांगितले जाते.
भारताच्या इतिहासात वाघाला शक्ती आणि वर्चस्वाचे प्रतीक मानले गेले आहे. जुन्या नाण्यांपासून राजमुद्रा आणि मंदिरांवरील कोरीव शिल्पांपर्यंत अनेक ठिकाणी वाघाचे चित्र पाहायला मिळते. मात्र, 9 जुलै 1969 रोजी सिंहाला भारताचा राष्ट्रीय प्राणी घोषित करण्यात आले होते. त्यानंतर 18 नोव्हेंबर 1972 रोजी रॉयल बंगाल टायगरला हा मान देण्यात आला. तेव्हापासून वाघ भारताची समृद्ध जैवविविधता आणि नैसर्गिक वारसा यांचे प्रतीक बनला आहे.
वाघ हा जंगलातील सर्वोच्च शिकारी प्राणी असून त्याला ‘अंब्रेला स्पीशीज’ म्हणजेच संरक्षण छत्र प्रजाती म्हणूनही ओळखले जाते. वाघांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण केल्यामुळे जंगले, नद्या आणि इतर असंख्य प्रजातींचेही संरक्षण होते.
जंगलांमुळे जलस्रोतांचे नियमन, मातीचे संरक्षण, परागीभवन आणि स्थानिक हवामानाचा समतोल राखण्यास मदत होते. तसेच नैसर्गिक आपत्तींचा धोका कमी करण्यासही जंगलांची महत्त्वाची भूमिका असते. त्यामुळे वाघ आणि त्याच्या अधिवासाचे संरक्षण हे केवळ एका प्रजातीपुरते मर्यादित नसून संपूर्ण पर्यावरणासाठी आवश्यक आहे.
भारतात वाघांची घटणारी संख्या लक्षात घेऊन त्यांच्या संवर्धनासाठी एप्रिल 1973 मध्ये ‘प्रोजेक्ट टायगर’ सुरू करण्यात आले. उत्तराखंडमधील जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यानातून या प्रकल्पाची सुरुवात झाली. या उपक्रमामुळे देशातील वाघांच्या संरक्षणाला संस्थात्मक स्वरूप मिळाले.
भारताच्या वाघ संवर्धनाच्या प्रयत्नांना जागतिक स्तरावरही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. 2006 पासून देशातील वाघांची संख्या दुपटीपेक्षा अधिक झाली आहे. 2022 च्या अखिल भारतीय व्याघ्र गणनेनुसार भारतात 3 हजार 682 वाघांची नोंद झाली होती. या सर्वेक्षणात 20 राज्यांचा समावेश होता. यासाठी 6.41 लाख चौरस किलोमीटरपेक्षा अधिक क्षेत्रात पायी फिरून पाहणी करण्यात आली होती.
राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) 2023 मधील अहवालानुसार, ‘प्रोजेक्ट टायगर’ अंतर्गत वाघांचे वास्तव्य असलेल्या 18 राज्यांमध्ये 58 व्याघ्र प्रकल्पांचे जाळे उभारण्यात आले आहे. हे प्रकल्प सुमारे 84 हजार 500 चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेले आहेत. हे क्षेत्र भारताच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या सुमारे 2.56 टक्के आहे.
नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण, शास्त्रीय पद्धतीने वाघांची गणना, नियमित देखरेख आणि विविध यंत्रणांमधील समन्वय यामुळे भारतातील वाघ संवर्धनाच्या प्रयत्नांना बळ मिळत असल्याचेही पाहण्यास मिळाले आहे.
Ans: रॉयल बंगाल टायगर हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी आहे. तो शक्ती, शौर्य आणि देशाच्या जैवविविधतेचे प्रतीक मानला जातो.
Ans: वाघापूर्वी सिंह हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी होता. 9 जुलै 1969 रोजी सिंहाला हा मान देण्यात आला होता.
Ans: 18 नोव्हेंबर 1972 रोजी रॉयल बंगाल टायगरला भारताचा राष्ट्रीय प्राणी घोषित करण्यात आले.






