लिंबू-मिरची, काळा टिळा आणि भारतातील ‘दृष्ट काढण्याच्या’ विविध प्रथा: केवळ अंधश्रद्धा की यामागे दडलाय वैज्ञानिक विचार?

भारतातील 'दृष्ट काढण्याच्या' विविध पारंपारिक प्रथांमागील प्रांतीय वैविध्य या लेखात स्पष्ट केले आहे. विज्ञानाच्या दृष्टीने या प्रथा केवळ अंधश्रद्धा नसून त्यामागे जंतुनाशक उपाय, लक्ष विचलित करणे आणि प्लेसिबो इफेक्ट यांसारखे नैसर्गिक व मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन दडलेले आहेत.

भारतात कोणत्याही शुभ प्रसंगी, लहान मुलांच्या आरोग्यामध्ये बदल झाल्यास किंवा व्यवसायात अचानक नुकसान झाल्यास “नजर लागली” असे म्हटले जाते. वाईट नजरेचा किंवा नकारात्मक ऊर्जेचा प्रभाव नष्ट करण्यासाठी संपूर्ण भारतात विविध प्रकारच्या प्रथा व तोडगे शतकानुशतके पाळले जात आहेत. हे विधी वरवर केवळ अंधश्रद्धा वाटत असले, तरी बारकाईने पाहिले तर आपल्या पूर्वजांनी सुरू केलेल्या या परंपरांमागे काही व्यावहारिक, नैसर्गिक आणि मानसशास्त्रीय कारणे दडलेली आहेत.

भारताच्या विविध प्रांतांमधील ‘नजर’ उतरवण्याच्या पद्धती

भारतात प्रांतानुसार या विधींमध्ये कमालीची विविधता आढळते,

महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारत: महाराष्ट्रात मीठ-मोहरी, सुक्या लाल मिरच्या किंवा लिंबू वापरून नजर काढली जाते. हे पदार्थ व्यक्तीवरून ओवाळून विस्तवात किंवा चुलीत टाकले जातात.

उत्तर भारत: उत्तर भारतात लहान मुलांना कपाळावर किंवा कानामागे काळा टिळा लावला जातो. तसेच घरे आणि दुकानांच्या बाहेर सात मिरच्या आणि एक लिंबू एकत्र बांधून टांगण्याची प्रथा अत्यंत लोकप्रिय आहे.

जयपूरच्या कछवाहा राजघराण्याचे महाराज, प्रसिद्ध पोलोपटू आणि आंतरराष्ट्रीय मॉडेल ‘सवाई पद्मनाभ सिंह’ कोण आहेत? जाणून घ्या

दक्षिण भारत: तामिळनाडू, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशात नवीन घर किंवा पिकांचे रक्षण करण्यासाठी घराबाहेर किंवा छतावर भयानक चेहरे असलेली बाहुली किंवा मुखवटा टांगला जातो.

पूर्व भारत: पश्चिम बंगाल आणि पूर्व राज्यांमध्ये घराच्या उंबरठ्यावर पांढऱ्या पिठाची रांगोळी काढली जाते, जेणेकरून नकारात्मक ऊर्जा घरात प्रवेश करणार नाही.

प्रथांमागील वैज्ञानिक आणि मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन

विज्ञानाच्या कसोटीवर ‘वाईट नजर’ नावाचा कोणताही चमत्कार सिद्ध होत नसला, तरी या विधींमागील मूळ उद्देश आरोग्याचे रक्षण करणे हाच होता:

१. जंतुनाशक आणि कीटकनाशक: घराबाहेर किंवा गाड्यांवर लावलेले लिंबू आणि मिरची केवळ अंधश्रद्धा नसून त्यामागे आरोग्य विज्ञानाचा संबंध आहे. कापलेल्या लिंबातील सायट्रिक ॲसिड आणि मिरचीमधील कॅप्सॅसिन यांच्या उग्र वासामुळे हवेतील लहान कीटक, माश्या आणि डास घरात प्रवेश करत नाहीत. जुन्या काळी संसर्गजन्य आजार टाळण्यासाठी हा एक नैसर्गिक उपाय होता.

दारू बरोबर खाणाऱ्या स्नॅक्सना ‘चकना’ का म्हणतात? केंव्हापासून पडली ही ‘दारू विथ चकना’ची पद्धत?

२. लक्ष विचलित करणे: नजर काढण्यासाठी वापरण्यात येणारा काळा टिळा किंवा दक्षिण भारतातील भयानक बाहुल्या या एखाद्या ढालीसारख्या काम करतात. मानसशास्त्रानुसार, जेव्हा एखादी व्यक्ती तुमच्या सुंदर घरावर किंवा बाळावर एकटक पाहते, तेव्हा त्या वस्तूवरील तिचे लक्ष विचलित करण्यासाठी या कुरूप गोष्टी (काळा डाग किंवा बाहुली) मदत करतात. यामुळे तीव्र कौतुक किंवा मत्सराच्या भावनांची तीव्रता कमी होते.

३. मानसिक दिलासा (प्लेसिबो इफेक्ट): मानसशास्त्रानुसार, ‘दृष्ट काढण्याच्या’ विधीमुळे व्यक्तीला मानसिक दिलासा मिळतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती किंवा मूल आजारी असते, तेव्हा हा विधी केल्याने “आता माझ्यावरील संकट टळले आहे,” अशी सकारात्मक भावना मेंदूमध्ये निर्माण होते. या मानसिक शांततेमुळे शरीरातील तणाव निर्माण करणारे संप्रेरक कमी होतात आणि व्यक्ती लवकर बरी होते.

त्यामुळे, ‘नजर काढणे’ ही केवळ एक जुनी अंधश्रद्धा नसून, मानवी मानसशास्त्र आणि निसर्गाचा समतोल साधणारी एक प्राचीन भारतीय जीवनपद्धती आहे.