गांजा, चरस की अफू? नशा नेमका मेंदूशी काय खेळतो? ‘हाय’ वाल्या किकचा मेंदूतील डोपामिन आणि रिवॉर्ड सिस्टीमवर काय परिणाम होतो?

गांजा, चरस आणि अफू हे एकच पदार्थ नसून त्यांच्या रासायनिक रचना आणि मेंदूवरील परिणाम वेगवेगळे आहेत. विशेष म्हणजे गांजातील THC रिवॉर्ड सिस्टीमवर परिणाम करून डोपामिनचे सिग्नलिंग बदलते. भारतातील युवकांशी संबंधित उपलब्ध राष्ट्रीय आकडेही या समस्येची गंभीरता दाखवतात.

• गांजा आणि चरस कॅनॅबिसपासून मिळतात, पण अफू अफूच्या झाडापासून मिळणारा वेगळ्या गटातील पदार्थ आहे.
• THC मेंदूच्या रिवॉर्ड सिस्टीमवर परिणाम करून डोपामिन सिग्नलिंग बदलते आणि आनंदाची अनुभूती निर्माण करू शकते.
• भारतातील उपलब्ध राष्ट्रीय आकडे किशोरवयीन मुलांमध्ये कॅनॅबिस आणि ओपिऑइड वापराबाबत गंभीर चित्र दाखवतात.

गांजा, चरस आणि अफू एकच आहेत का?
गांजा आणि चरस हे दोन्ही कॅनॅबिस वनस्पतीपासून मिळतात, पण त्यांचे स्वरूप वेगळे आहे. गांजा म्हणजे कॅनॅबिसच्या फुलोऱ्याचा भाग, तर चरस म्हणजे त्याच वनस्पतीपासून मिळणारे राळयुक्त पदार्थ. अफू मात्र अफूच्या झाडातून मिळणारा ओपिऑइड पदार्थ आहे. हेरॉइन, कोकेन, मेथॅम्फेटामाइन, MDMA आणि LSD हे वेगवेगळ्या रासायनिक गटांतील पदार्थ आहेत. भारतात या पदार्थांचे उत्पादन, विक्री, तस्करी आणि वापर यावर NDPS Act, 1985 अंतर्गत कठोर शिक्षा आहे. कायद्यानुसार काही वैद्यकीय किंवा वैज्ञानिक वापरांसाठी परवानगीची तरतूद आहे; अफूची नियंत्रित लागवडही परवान्याच्या चौकटीत केली जाऊ शकते.

भारतामध्ये हे पदार्थ का बेकायदेशीर आहेत?
NDPS कायद्याचा उद्देश अमली पदार्थांचा गैरवापर, बेकायदेशीर वाहतूक आणि तस्करी रोखणे तसेच उपचार व पुनर्वसनाला चालना देणे हा आहे. गांजा, चरस आणि इतर कॅनॅबिस पदार्थांबाबत केंद्राचा कायदा लागू असला तरी भांग सारख्या पेयपदार्थांबाबत राज्यनिहाय नियम वेगळे असू शकतात. त्यामुळे “सगळे कॅनॅबिस पदार्थ भारतात पूर्णपणे एकाच पद्धतीने बेकायदेशीर आहेत” असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

अमली पदार्थांच्या पैशातून उभारलेली 55 लाखांची मालमत्ता गोठवली; पुणे जिल्ह्यात 2026 मधील पहिलीच कारवाई

गांजा घेतल्यानंतर मेंदूमध्ये डोपामिनचे काय होते?
गांजातील THC मेंदूतील कॅनॅबिनॉइड रिसेप्टर्सवर परिणाम करते. यामुळे रिवॉर्ड सिस्टीम सक्रिय होऊन डोपामिनचे सिग्नलिंग वाढू शकते आणि काही व्यक्तींना आनंद, उत्साह किंवा “हाय” वाटते. पण डोपामिन हा एकमेव घटक नाही. THC हिप्पोकॅम्पस, फ्रंटल भाग, सेरेबेलम आणि इतर मेंदूच्या भागांवर परिणाम करत असल्याने स्मरणशक्ती, लक्ष, निर्णयक्षमता, प्रतिक्रिया वेळ आणि समन्वय बिघडू शकतो.

युवकांसाठी धोका जास्त का मानला जातो?
मेंदूची वाढ साधारण 25 वर्षांपर्यंत सुरू असते. त्यामुळे किशोरवयात वारंवार कॅनॅबिस सेवन केल्यास लक्ष, शिकणे आणि स्मरणशक्तीवर परिणाम होण्याची शक्यता वाढते. भारतातील राष्ट्रीय सर्वेक्षणानुसार 10–17 वयोगटातील अंदाजे 20 लाख मुले कॅनॅबिस आणि 40 लाख मुले ओपिऑइड्स वापरत असल्याचा अंदाज होता. हा राष्ट्रीय सर्वेक्षणाचा उपलब्ध आकडा असून तो 2018 मधील डेटावर आधारित आहे.

दुध खरेदीप्रमाणे पुण्यात गांजा खरेदीसाठी लाईन! एएनटीएफची मोठी कारवाई; 40 जणांना पकडले

भारतातील तस्करीचे प्रमाण किती?
बेकायदेशीर आयातीचे अचूक प्रमाण मोजणे कठीण असते; त्यामुळे जप्तीचे आकडे तस्करीचे एक महत्त्वाचे संकेत मानले जातात. NCBच्या 2024 आकडेवारीनुसार देशभरात 5,33,903 किलो गांजा, 6,483 किलो हॅशिश आणि 2,595.63 किलो हेरॉइन जप्त करण्यात आले होते. महाराष्ट्रात त्याच वर्षी 55,351 किलो गांजा आणि 2,177.49 किलो मेफेड्रोन जप्त झाले होते.