आरतीनंतर म्हणाल्या जाणाऱ्या ‘घालीन लोटांगन’चा अर्थ काय? काय आहे याचे महत्त्व? आणि का म्हटले जाते आरतीच्या शेवटी?

आरती संपल्यानंतर आपण ‘घालीन लोटांगण’ म्हणतो, पण या प्रार्थनेचा खरा अर्थ आणि ती नेमकी कोणाची रचना आहे, हे अनेकांना माहिती नसते. संत नामदेवांच्या परंपरेशी जोडलेल्या या पदात देवाच्या चरणी नतमस्तक होण्यापासून संपूर्ण कर्म ईश्वराला समर्पित करण्यापर्यंतचा भाव दडलेला आहे.

महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये आणि मंदिरांमध्ये आरती संपल्यानंतर ‘घालीन लोटांगण वंदीन चरण’ ही प्रार्थना म्हटली जाते. गणपतीची आरती असो किंवा इतर कोणत्याही देवतेची पूजा, आरतीनंतर ही प्रार्थना म्हणण्याची परंपरा मोठ्या प्रमाणात पाहायला मिळते. विशेष म्हणजे ही केवळ गणपतीसाठीची प्रार्थना नसून तिच्यात परमेश्वराप्रती पूर्ण शरणागतीचा भाव व्यक्त होतो.

‘घालीन लोटांगण’चा अर्थ काय?

‘लोटांगण’ म्हणजे संपूर्ण शरीराने साष्टांग नमस्कार करणे. ‘घालीन लोटांगण, वंदीन चरण’ या भावनेत भक्त देवाच्या चरणी पूर्ण नम्रतेने नतमस्तक होण्याची इच्छा व्यक्त करतो. पुढे देवाचे रूप डोळ्यांनी पाहणे, प्रेमाने आलिंगन देणे, आनंदाने पूजा करणे आणि भक्तिभावाने ओवाळणे, असा भाव या प्रार्थनेत मांडला आहे. त्यामुळे यात केवळ स्तुती नसून भक्त आणि ईश्वर यांच्यातील प्रेमाचा भावही दिसतो.

गणेशोत्सवात Instamart चे ट्रेंड्स; Eco Friendly गणपतींच्या मागणीत 176% तर मावा मोदकांमध्ये 145% वाढ!

ही रचना नेमकी कोणी केली?

‘घालीन लोटांगण’ला एका व्यक्तीची संपूर्ण रचना मानणे अचूक ठरणार नाही. उपलब्ध संदर्भांनुसार सुरुवातीचा मराठी अभंग संत नामदेवांच्या परंपरेशी जोडला जातो, तर त्यानंतर येणारे ‘त्वमेव माता च पिता त्वमेव’ आणि ‘कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा…’ हे संस्कृत श्लोक पारंपरिक आहेत. त्यामुळे आज आपण एकत्र म्हणत असलेली प्रार्थना विविध रचनात्मक परंपरांचा संगम आहे.

आरतीच्या शेवटीच का म्हटली जाते?

आरतीमध्ये आपण देवाची स्तुती आणि उपासना करतो. त्यानंतर ‘घालीन लोटांगण’मध्ये भक्त आपले शरीर, मन, वाणी आणि कर्म परमेश्वराला समर्पित करण्याचा भाव व्यक्त करतो. ‘त्वमेव माता च पिता त्वमेव’मध्ये देवच आपली माता, पिता, बंधू, सखा आणि सर्वस्व असल्याचे सांगितले जाते. पुढे केलेली सर्व कर्मे नारायणाला समर्पित करण्याची भावना व्यक्त होते. म्हणून ही प्रार्थना आरतीनंतरच्या भक्तीपूर्ण समारोपासारखी कार्य करते.

Ganesh Visarjan Traffic: गणेशोत्सवात वाहतुकीत मोठे बदल; देखावे-विसर्जन मार्गांवर वाहनांना ‘नो एन्ट्री’

याचे धार्मिक आणि भावनिक महत्त्व काय?

या प्रार्थनेचा केंद्रबिंदू म्हणजे नम्रता आणि समर्पण. आरतीनंतर सामूहिकपणे ही प्रार्थना म्हणताना भक्तांचे लक्ष देवाच्या चरणांवर आणि ईश्वराशी असलेल्या नात्यावर केंद्रित होते. त्यामुळे पूजा केवळ विधीपुरती न राहता मनातील श्रद्धा, कृतज्ञता आणि आत्मसमर्पण व्यक्त करण्याचा क्षण बनतो. महाराष्ट्रातील भक्तीपरंपरेत यामुळे ‘घालीन लोटांगण’ला विशेष स्थान मिळाले आहे.