Explainer: लठ्ठपणा मस्करीचा विषय नाही! वर्षाला 28 लाख मृत्युमुुखी, पुरूष-महिलांच्या वंध्यत्वाचे कारण, किती आहे धोकादायक?

WHO च्या मते, लठ्ठपणा हा जगभरात वेगाने पसरणारा आजार आहे, ज्यामुळे दरवर्षी २८ लाख लोक मृत्युमुखी पडतात आणि १३ प्रकारचे कर्करोग होतात. पण कसे? लठ्ठपणा हा क्यूटनेस नाही तर आता अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे

• लठ्ठपणामुळे नक्की काय होते 
• लठ्ठपणाची कारणे काय आहेत 
• जगभरात २८ लाख वर्षाला होतात लठ्ठपणामुळे मृत्यू 

समजा तुमचा एक शत्रू तुमच्या आयुष्यात घुसला आहे असं सांगितलं तर, अजिबात घाबरू नका. हा शत्रू म्हणजे लठ्ठपणा. हा शत्रू कोणताही मुखवटा घालत नाही किंवा बंदूक दाखवत नाही, पण तो हळूहळू तुमचे आरोग्य आणि आनंद नष्ट करतो आणि तुम्हाला आतून पोखरतो. इतकंच नाही तर तुम्हाला मृत्यूच्या अथांग डोहात ढकलतो. 

जगभरातील लाखो लोक ते गांभीर्याने घेत नाहीत, परंतु जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अहवालानुसार, लठ्ठपणामुळे दरवर्षी २८ लाख मृत्यू होतात. आज आपण Explainer मध्ये, लठ्ठपणा कसा वाढत आहे, त्यामुळे कोणते रोग होतात आणि तो का अनियंत्रित राहतो याबाबत अधिक जाणून घेऊया. काही प्रश्न आणि त्यांची उत्तरं असे तुम्हाला सहज सांगण्याचा प्रयत्न आम्ही करत आहोत. यामध्ये WHO, Lancet यांचा अभ्यास काय सांगतो याची उदाहरणं देऊन आम्ही तुमच्यापर्यंत पोहचविण्याचा प्रयत्न करत आहोत. तुम्हीही लठ्ठपणाचे बळी असाल तर नक्कीच हा लेख तुमच्यासाठी आहे. 

प्रश्न १ – लठ्ठपणाचे वेगवेगळे प्रकार कोणते आहेत?

उत्तर – WHO च्या 2025 च्या तथ्य पत्रकानुसार, लठ्ठपणा हा एक जुनाट आजार आहे जिथे शरीरात चरबी इतकी जास्त जमा होते की त्याचा थेट आरोग्यावर परिणाम होतो. हे तपासण्याचा एक सोपा मार्ग म्हणजे बॉडी मास इंडेक्स (BMI). ते एखाद्या व्यक्तीची उंची आणि वजनाचे गुणोत्तर मोजून जास्त वजन आहे की नाही हे ठरवते.

लठ्ठपणाचे सामान्यतः तीन वेगवेगळ्या स्तरांमध्ये वर्गीकरण केले जाते. वैद्यकीय भाषेत, याला Obesity Classification म्हणतात. डॉक्टर BMI च्या आधारे लठ्ठपणाचे वर्गीकरण करतात. कारण वाढलेल्या बीएमआयमुळे मधुमेह, हृदयरोग, रक्तदाब आणि इतर आजारांचा धोका वाढतो. म्हणून, बीएमआयच्या आधारे उपचार देखील निश्चित केले जातात. तुमचे वजन तुमच्या उंचीसाठी योग्य आहे की नाही हे ठरवण्यासाठी बीएमआय हा एक सोपा मार्ग आहे.

लठ्ठपणाचे काय आहेत धोके? लठ्ठपणापासून स्वतःला कसं वाचवाल? पाहा काय आहेत कारणे?

काय सांगतात तज्ज्ञ

डॉक्टरांच्या मते, जर तुमचा BMI 30 पेक्षा जास्त असेल, तर तुम्हाला तुमच्या आरोग्याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. या स्थितीत, तुम्ही लठ्ठ होत आहात. तथापि, जर तुमचा बीएमआय ४० पेक्षा जास्त असेल, तर तुमचे डॉक्टर शस्त्रक्रिया करण्याची शिफारस करू शकतात.

BMI तपासण्यासाठी, तुम्हाला तुमचे वजन किलोग्रॅममध्ये आणि तुमची उंची मीटरमध्ये मोजावी लागेल. नंतर, तुमचे वजन तुमच्या उंचीच्या वर्गाने विभाजित करा. उदाहरणार्थ, जर तुमचे वजन ७० किलोग्रॅम असेल आणि तुम्ही १.७५ मीटर उंच असाल, तर तुमचा बीएमआय ७०/(१.७५ x १.७५) = २२.८६ असेल.

प्रश्न २: जगभरात लठ्ठपणा किती प्रमाणात पसरला आहे आणि भारतात परिस्थिती काय आहे?

उत्तर: WHO २०२५ च्या अहवालानुसार, १९९० ते २०२२ पर्यंत प्रौढांमध्ये लठ्ठपणा दुप्पट झाला. २०२२ मध्ये, ४३% प्रौढांचे वजन जास्त होते. जागतिक स्तरावर, अंदाजे ८८० दशलक्ष प्रौढ आणि १६० दशलक्ष मुले लठ्ठ आहेत. WHO अहवालात असे म्हटले आहे की जगभरात आठपैकी एक व्यक्ती लठ्ठपणाने ग्रस्त आहे. हा आजार इतक्या वेगाने पसरत आहे की WHO त्याला एक महामारी मानत आहे. लठ्ठपणामुळे हृदयरोग आणि कर्करोग यासारख्या अनेक गंभीर आजारांचा मार्ग मोकळा होतो.

WHO च्या मते, लठ्ठपणामुळे असंसर्गजन्य आजार होऊ शकतात. त्यामुळे हृदयरोग आणि फुफ्फुसांच्या संसर्गाचा धोका देखील वाढतो. दरवर्षी, जगभरात अंदाजे २.८ दशलक्ष लोक जास्त वजन किंवा लठ्ठपणामुळे मरतात. ‘द लॅन्सेट’ या वैद्यकीय जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की २०२२ मध्ये भारतातील अंदाजे १२.५ दशलक्ष मुले आणि किशोरवयीन मुले लठ्ठ होतील. ही मुले आणि किशोरवयीन मुले ५ वर्षांपेक्षा जास्त आणि २० वर्षांपेक्षा कमी वयाची आहेत.

प्रश्न ३: वाढत्या लठ्ठपणाच्या दराची कारणे काय आहेत?

उत्तर: लठ्ठपणाचा सर्वात मोठा शत्रू जंक फूड आहे. तो फक्त खाणे आणि जाड होणे हा विषय नाही. यामागे अनेक वैज्ञानिक आणि दैनंदिन कारणे आहेत. 

• जंक फूड स्टॉर्म: पिझ्झा, बर्गर, कोल्ड्रिंक्स, चिप्स आणि मॅगी सारख्या पदार्थांमुळे एकाच वेळी ५००-१००० कॅलरीज वाढतात, तर आपल्या आजीच्या प्लेटमध्ये फक्त ३००-४०० कॅलरीज असतात. भारतातील अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फूडची बाजारपेठ गेल्या १५ वर्षांत ४० पटीने वाढली आहे
• बसून राहणे: आता सरासरी भारतीय दिवसाचे ८-१० तास बसून राहतो, ज्यामध्ये काम, फोनचा वापर आणि टीव्ही पाहणे यांचा समावेश आहे. पूर्वी, शेतात ४-५ तास काम केल्याने कॅलरीज आपोआप बर्न होत असत. आज, ७०% शहरी रहिवासी दिवसाला ५,००० पावलेही चालत नाहीत
• झोपेचा अभाव: जे लोक ६ तासांपेक्षा कमी झोपतात त्यांना लठ्ठपणाचा धोका ५५% जास्त असतो. रात्री उशिरा रील्स पाहिल्याने स्ट्रेस हार्मोन कॉर्टिसोल वाढतो. पोटातील चरबीचे हे सर्वात मोठे कारण आहे
• ताण आणि नैराश्य: ताणतणावात, लोक भावनिक खाण्यात गुंततात, म्हणजेच चॉकलेट, आईस्क्रीम आणि समोसे यांसारख्या गोष्टी खातात. कॉर्टिसॉल पोटाभोवती चरबी साठवते. त्याव्यतिरिक्त, ऑफिसचा ताण परिस्थिती आणखी बिकट करते
• औषधांचे परिणाम: नैराश्याची औषधे, स्टिरॉइड्स, काही जुनी मधुमेहाची औषधे आणि गर्भनिरोधक गोळ्या या सर्वांमुळे वजन वाढते
• लग्नानंतर ‘हॅपी फॅट’: NFHS-5 ने दाखवून दिले की लग्नाच्या पाच वर्षांनंतर महिलांमध्ये लठ्ठपणा ४०-५०% वाढतो. घरी शिजवलेले जेवण, मर्यादित क्रियाकलाप आणि मुलांची काळजी यामध्ये मोठी भूमिका बजावते
• बालपणातील वाईट सवयी: आजची मुले ५ वर्षांच्या वयापर्यंत दिवसातून २-३ तास ​​फोन किंवा टीव्ही पाहण्यात आणि कोल्ड्रिंक्स पिण्यात घालवतात. एका अभ्यासानुसार, २०३० पर्यंत भारतात २७ दशलक्ष लठ्ठ मुले असतील
• आनुवंशिकता आणि पर्यावरणाचे धोकादायक संयोजन: जर पालक जास्त वजनाचे असतील, तर मुलाचे वजनही जास्त असण्याची शक्यता ७०% आहे. परंतु आजच्या खाण्याच्या सवयी आणि बैठी जीवनशैली त्या जनुकांवर परिणाम करते. पूर्वी, ते जनुके निष्क्रिय होते.

प्रश्न ४: लठ्ठपणामुळे कोणत्या आजारांचा धोका वाढतो?

उत्तर: लठ्ठपणामुळे अनेक जुनाट आजारांचा धोका वाढतो, जाणून घ्या 

• १३ प्रकारचे कर्करोग: WHO ने स्पष्टपणे म्हटले आहे की लठ्ठपणा हे १३ प्रकारच्या कर्करोगाचे थेट कारण आहे. स्तनाचा कर्करोग, कोलन कर्करोग, गर्भाशयाचा कर्करोग, यकृताचा कर्करोग, मूत्रपिंडाचा कर्करोग, पित्ताशयाचा कर्करोग, स्वादुपिंडाचा कर्करोग, अंडाशयाचा कर्करोग, थायरॉईड कर्करोग आणि प्रोस्टेट कर्करोग असे कर्करोग होऊ शकतात
• वंध्यत्व: पुरुष आणि महिला दोघांनाही या आजाराचा त्रास होतो. पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या ३०-४०% कमी होते. महिलांमध्ये ओव्हुलेशन थांबते
• पीसीओडी/पीसीओएस: भारतात, पीसीओएस असलेल्या ४ पैकी ३ मुली जास्त वजनाच्या किंवा लठ्ठ असतात. अनियमित मासिक पाळी, वंध्यत्व आणि चेहऱ्यावरील केस हे देखील लठ्ठपणामुळे होऊ शकतात
• रात्रीचा श्वास न लागणे: लठ्ठपणामुळे घशात चरबी जमा होते, ज्यामुळे श्वसनमार्ग अडतात. यामुळे रात्री ५०-१०० वेळा श्वास घेण्यास त्रास होऊ शकतो
• टाइप २ मधुमेह: टाइप २ मधुमेहाच्या ९०-९५% रुग्ण लठ्ठ असतात. भारतात, ४ पैकी १ मधुमेही लठ्ठ असतो. प्रत्येक १० किलोग्रॅम अतिरिक्त वजनामुळे मधुमेहाचा धोका ४-५ पटीने वाढतो
• हृदयविकाराचा झटका आणि उच्च रक्तदाब: लठ्ठपणामुळे वाईट कोलेस्ट्रॉल वाढते आणि चांगले कोलेस्ट्रॉल कमी होते. भारतात, ३०-४० वर्षांच्या लोकांमध्ये लठ्ठपणा हा हृदयविकाराचा सर्वात मोठा धोका घटक बनला आहे. पूर्वी, धूम्रपान हा एकमेव जोखीम घटक होता. पोटातील चरबी वाढल्याने रक्तदाब ३-४ पट वेगाने वाढतो
• ब्रेन स्ट्रोक: लठ्ठ लोकांना स्ट्रोकचा धोका ६४% जास्त असतो, विशेषतः जर पुरुषांसाठी कंबरेचा घेर ९० सेंटीमीटरपेक्षा जास्त असेल आणि महिलांसाठी ८० सेंटीमीटरपेक्षा जास्त असेल
• यकृत निकामी होणे: ३ पैकी १ लठ्ठ व्यक्ती अल्कोहोलिक नसलेल्या फॅटी लिव्हर आजाराने ग्रस्त आहे. आता, भारतातील २५-३०% लोक या आजाराने ग्रस्त आहेत. पूर्वी, हा आजार फक्त मद्यपींमध्येच आढळत असे
• गुडघे आणि पाठदुखी: प्रत्येक ५ किलोग्रॅम अतिरिक्त वजनामुळे गुडघ्यांवर २०-३० किलोग्रॅम अतिरिक्त दबाव पडतो. ५० वर्षापूर्वी गुडघे निकामी होण्याचे प्रमाण दहापट वाढले आहे
• नैराश्य आणि चिंता: लठ्ठपणा आणि नैराश्य एकमेकांना त्रास देतात. ते आरोग्याविरुद्ध दुधारी तलवार म्हणून काम करतात. यामुळे शरीराची प्रतिमा खराब होते आणि सामाजिक टोमणे होतात, ज्याचा मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होतो.

लठ्ठपणा कमी करण्याचे 4 आयुर्वेदिक उपाय, 1 महिन्यात विरघळेल पोटाची चरबी

प्रश्न ५: लठ्ठपणाच्या जोखमींबाबत नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे काय आहेत?

उत्तर: जगभरातील ५८ तज्ज्ञ डॉक्टरांचा समावेश असलेल्या द लॅन्सेट डायबिटीज अँड एंडोक्राइनोलॉजी कमिशनने लठ्ठपणाची पुनर्व्याख्या केली आहे. त्यात स्पष्टपणे म्हटले आहे की कंबरेभोवती जमा झालेली चरबी किंवा यकृत आणि हृदयात जमा झालेली चरबी अधिक धोकादायक आहे. हात आणि पायांमध्ये किंवा त्वचेखाली साठलेल्या चरबीपेक्षा यामुळे जास्त आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात. त्यामुळे अनेक जुनाट आजारांचा धोका वाढू शकतो. पूर्वी, बीएमआय वापरून लठ्ठपणा मोजला जात होता. हे अनेकदा चुकते. म्हणून, चांगल्या पद्धतींचा शोध घेतला जात आहे. 

दोन टप्प्यात होईल उपचार 

आता, लठ्ठपणावर दोन टप्प्यात उपचार केले जातील: प्रीक्लिनिकल लठ्ठपणा आणि क्लिनिकल लठ्ठपणा.

• क्लिनिकल लठ्ठपणा: हा एक जुनाट आणि दीर्घ आजार आहे ज्यामध्ये शरीरातील अतिरिक्त चरबी अवयवांच्या कार्यात अडथळा आणते, ज्यामुळे दैनंदिन क्रियाकलाप कठीण होतात. संशोधकांनी मुलांसाठी आणि प्रौढांसाठी लठ्ठपणाचे निदान करण्यासाठी वेगवेगळे निकष विकसित केले आहेत. लक्षणे सामान्यतः सांधेदुखी, श्वासोच्छवासाच्या समस्या, हृदय अपयश आणि अवयवांचे बिघडलेले कार्य यांचा समावेश करतात
• प्रीक्लिनिकल लठ्ठपणा: या आजाराने अद्याप कोणत्याही आरोग्य समस्या निर्माण केल्या नाहीत. तथापि, यामुळे टाइप २ मधुमेह, हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग आणि काही कर्करोगांसारख्या गंभीर आजारांचा धोका वाढतो. याव्यतिरिक्त, शरीरातील अतिरिक्त चरबी दिसून येते. काही समायोजन गंभीर आरोग्य स्थितींचा धोका कमी करण्यास मदत करू शकतात अशी चांगली शक्यता आहे.