फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय अध्यात्मपरंपरेत जैन धर्माला अत्यंत प्राचीन आणि महत्त्वाचे स्थान आहे. अहिंसा, सत्य, अपरिग्रह, संयम आणि आत्मशुद्धी ही जैन धर्माची प्रमुख तत्त्वे मानली जातात. या तत्त्वांचे पालन करून मोक्षप्राप्तीचा मार्ग स्वीकारणाऱ्या व्यक्तींना जैन परंपरेत विशेष मान दिला जातो. अनेकदा “जैन मुनी” आणि “जैन साधू” हे शब्द एकाच अर्थाने वापरले जातात; परंतु त्यांच्या वापरात काही सूक्ष्म फरक आढळतात.
जगातील सर्व सांसारिक बंधने, संपत्ती, कुटुंब, सुखसोयी आणि मोह यांचा त्याग करून धर्मसाधनेसाठी स्वतःला अर्पण करणाऱ्या व्यक्तीला जैन साधू म्हणतात. स्त्री असेल तर तिला साध्वी म्हणतात.
जैन साधूचे संपूर्ण जीवन आत्मशुद्धी, तपश्चर्या, स्वाध्याय, ध्यान आणि धर्मप्रसार यासाठी समर्पित असते. ते कोणत्याही प्रकारच्या हिंसेपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करतात. चालताना देखील एखादा सूक्ष्म जीव पायाखाली येऊ नये याची काळजी घेतात.
“मुनी” हा शब्द संस्कृतमधील “मौन” किंवा “मनन” या शब्दांपासून तयार झाला आहे. जो सतत आत्मचिंतन, ध्यान आणि ज्ञानसाधना करतो त्याला मुनी म्हटले जाते. जैन परंपरेत मुनी हा साधूच असतो; परंतु विशेषतः उच्च तपश्चर्या, ज्ञान, संयम आणि आध्यात्मिक प्रगती प्राप्त केलेल्या साधूंना “मुनी” ही पदवी दिली जाते. त्यामुळे प्रत्येक मुनी हा साधू असतो; पण प्रत्येक साधूला मुनी म्हणून संबोधले जाईलच असे नाही.
जैन धर्मात साधू बनण्यासाठी “दीक्षा” हा अत्यंत महत्त्वाचा संस्कार असतो. दीक्षा म्हणजे सांसारिक जीवनाचा पूर्ण त्याग करून आध्यात्मिक जीवन स्वीकारणे.
सर्वप्रथम व्यक्तीच्या मनात संसाराबद्दल वैराग्य निर्माण होते. संपत्ती, मान-सन्मान, भोगविलास यांमध्ये खरे सुख नाही याची जाणीव झाल्यानंतर तो किंवा ती धर्ममार्ग स्वीकारण्याचा निर्णय घेतो.
दीक्षेपूर्वी अनेक वर्षे जैन आगम, धर्मशास्त्र, नियम, तपश्चर्या आणि संयम यांचे शिक्षण घेतले जाते. गुरू त्या व्यक्तीची पात्रता तपासतात.
दीक्षेच्या दिवशी उमेदवार आपली सर्व मालमत्ता आणि सांसारिक ओळख सोडतो. अनेक संप्रदायांत केशलोचन (स्वतःचे केस उपटून काढणे) हा अत्यंत महत्त्वाचा विधी असतो. हा त्याग आणि सहनशक्तीचे प्रतीक मानला जातो.
दीक्षा घेतल्यानंतर साधू खालील पाच महाव्रतांचे पालन करतो:
अहिंसा
सत्य
अस्तेय (चोरी न करणे)
ब्रह्मचर्य
अपरिग्रह
या व्रतांचे कठोर पालन करणे आवश्यक असते.
जैन मुनींचे जीवन अत्यंत शिस्तबद्ध आणि कठोर असते.
दररोज ध्यान व स्वाध्याय
धर्मग्रंथांचे अध्ययन
प्रवचन आणि धर्मप्रसार
पायी प्रवास
अत्यल्प आहार
साधे जीवन
जीवमात्रांविषयी करुणा
ते वाहनांचा वापर टाळतात आणि अनेकदा अनवाणी चालतात. काही संप्रदायांमध्ये रात्री भोजन घेण्यास मनाई असते.
जैन धर्मात मुख्यतः दोन प्रमुख परंपरा आहेत.
दिगंबर
दिगंबर परंपरेतील मुनी संपूर्ण त्यागाचे प्रतीक म्हणून वस्त्र धारण करत नाहीत. ते अत्यंत कठोर तपश्चर्या करतात.
श्वेतांबर
श्वेतांबर साधू पांढरी वस्त्रे परिधान करतात. धर्मग्रंथांचा अभ्यास, प्रवचन आणि तप यांना विशेष महत्त्व देतात.
दोन्ही परंपरांचा अंतिम उद्देश आत्मकल्याण आणि मोक्षप्राप्ती हाच असतो.
जैन साधू आणि मुनी यांनी भारतात अहिंसा, शाकाहार, पर्यावरणसंरक्षण, नैतिकता आणि आत्मसंयम यांचा प्रचार केला. अनेक राजे, व्यापारी आणि सामान्य लोक त्यांच्या शिकवणीमुळे सदाचाराच्या मार्गावर आले. महात्मा गांधींच्या अहिंसेच्या विचारांवरही जैन तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव असल्याचे अनेक अभ्यासक मानतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: प्रत्येक मुनी हा साधू असतो, पण प्रत्येक साधूला मुनी म्हणता येत नाही. "मुनी" ही अधिक उच्च आध्यात्मिक आणि ज्ञानसंपन्न अवस्था मानली जाते.
Ans: अहिंसेच्या तत्त्वाचे पालन करण्यासाठी आणि सूक्ष्म जीवांचे रक्षण करण्यासाठी अनेक जैन साधू पायी प्रवास करणे पसंत करतात.
Ans: त्यांनी अहिंसा, शाकाहार, पर्यावरणसंरक्षण, नैतिकता, आत्मसंयम आणि सदाचार यांचा प्रसार करून समाजाला सकारात्मक दिशा दिली आहे.
.png "Videos"){kind=small}
