बुधवार, 28 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- istock
करवा चौथ किंवा करक चतुर्थी हा हिंदू धर्मातील विवाहित महिलांसाठी महत्त्वाचा व्रतदिन मानला जातो. या दिवशी महिला आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी, उत्तम आरोग्यासाठी आणि सुखी वैवाहिक जीवनासाठी दिवसभर उपवास करतात. उत्तर भारतात या व्रताला विशेष महत्त्व असून, श्रद्धा, प्रेम, निष्ठा आणि वैवाहिक नात्यातील परस्पर समर्पण यांचे प्रतीक म्हणून हा सण साजरा केला जातो. या व्रताशी संबंधित करवा धोबिणीची आणि वीरवतीची कथा भारतीय धार्मिक परंपरेत प्रसिद्ध आहे.
पौराणिक आख्यायिकेनुसार, तुंगभद्रा नदीच्या काठी करवा नावाची एक पतिव्रता धोबीण आपल्या वृद्ध पतीसोबत राहत होती. ती आपल्या पतीवर अतिशय प्रेम करत असे. एके दिवशी तिचा पती नदीत स्नान करण्यासाठी गेला असताना एका मगरीने त्याला पकडले. पतीचे प्राण संकटात असल्याचे समजताच करवा त्याच्या मदतीसाठी धावली.
करवाने आपल्या सतीत्वाच्या सामर्थ्याने मगरीला कच्च्या धाग्याने बांधल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. त्यानंतर ती यमराजाकडे गेली आणि आपल्या पतीचे प्राण वाचवण्याची विनंती केली. तसेच आपल्या पतीला पकडणाऱ्या मगरीला शिक्षा करण्याची मागणीही तिने केली.
करवाची पतीप्रती असलेली निष्ठा, धैर्य आणि दृढ संकल्प पाहून यमराज प्रसन्न झाले. त्यांनी मगरीला शिक्षा केली आणि करवाच्या पतीला दीर्घायुष्याचे वरदान दिले, अशी या कथेची मान्यता आहे. या आख्यायिकेतून पतीच्या कल्याणासाठी पत्नीने केलेली प्रार्थना, तिची निष्ठा आणि संकटांशी सामना करण्याची ताकद अधोरेखित होते.
करवा चौथशी संबंधित दुसरी प्रसिद्ध कथा वीरवती या सावकाराच्या मुलीची आहे. वीरवती आपल्या सात भावांची एकुलती एक लाडकी बहीण होती. विवाहानंतर तिने आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी करवा चौथचे व्रत करण्याचा संकल्प केला.
करवा चौथच्या दिवशी वीरवतीने निर्जळी उपवास केला. दिवसभर अन्न-पाणी न घेतल्यामुळे ती अत्यंत अशक्त झाली. आपल्या लाडक्या बहिणीची ही अवस्था पाहून तिच्या भावांना वाईट वाटले. त्यांनी बहिणीचा उपवास लवकर सोडवण्यासाठी एक युक्ती केली. झाडामागे दिवा किंवा प्रकाश दाखवून चंद्र उगवल्याचा भास निर्माण केला. चंद्र उगवल्याचे समजून वीरवतीने भावांनी दाखवलेल्या प्रकाशाला चंद्र समजले आणि उपवास सोडला.
मात्र, लोकपरंपरेतील या कथेनुसार, तिने चंद्रदर्शनापूर्वीच उपवास सोडल्यामुळे तिच्या पतीवर संकट आले. काही कथांमध्ये तिच्या पतीचा मृत्यू झाल्याचे वर्णन येते. या घटनेमुळे वीरवती दुःखी झाली. तिने आपली चूक लक्षात घेऊन श्रद्धेने व्रताचे नियम पाळण्याचा निश्चय केला.
त्यानंतर वीरवतीने करवा चौथचे व्रत योग्य विधीने आणि पूर्ण श्रद्धेने केले. तिच्या निष्ठेने आणि प्रार्थनेने प्रसन्न होऊन देवीने तिच्या पतीला पुन्हा जीवनदान दिले, अशी या कथेची प्रचलित आवृत्ती सांगते. या आख्यायिकेतून व्रतामागील श्रद्धा, संयम आणि संकल्पाचे महत्त्व स्पष्ट होते.
करवा चौथच्या दिवशी महिला सूर्योदयापूर्वी भोजन करून उपवासाला सुरुवात करतात. त्यानंतर दिवसभर अन्न-पाणी न घेता व्रत पाळण्याची परंपरा आहे. संध्याकाळी महिला एकत्र येऊन करवा चौथची पूजा करतात, व्रताची कथा ऐकतात आणि चंद्रदर्शन झाल्यानंतर चंद्राला अर्घ्य अर्पण करून उपवास सोडतात.
या व्रतामध्ये करवा म्हणजे मातीचे भांडे हे पूजाविधीतील एक महत्त्वाचे प्रतीक मानले जाते. चंद्राची पूजा, कथा श्रवण आणि पतीच्या कल्याणासाठी प्रार्थना या गोष्टींना विशेष महत्त्व असते.
करवा चौथ हा केवळ उपवासाचा दिवस नसून वैवाहिक नात्यातील प्रेम, विश्वास, निष्ठा आणि एकमेकांच्या सुखासाठी केलेल्या प्रार्थनेचे प्रतीक आहे. करवा धोबिणीच्या कथेतील धैर्य आणि वीरवतीच्या कथेतून दिसणारा दृढ संकल्प या दोन्ही गोष्टी स्त्रीच्या श्रद्धेचे दर्शन घडवतात.
भारतीय सण-उत्सवांमध्ये धार्मिक श्रद्धेबरोबरच कौटुंबिक नात्यांना दृढ करण्याची परंपराही दिसून येते. करवा चौथच्या निमित्ताने महिला एकत्र येतात, पूजा करतात, पारंपरिक पोशाख परिधान करतात आणि आपल्या कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात. त्यामुळे या व्रताला धार्मिक आणि सांस्कृतिक असे दोन्ही महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
करवा चौथच्या पौराणिक कथा आपल्याला प्रेम, निष्ठा, संयम आणि संकटसमयी धैर्याने उभे राहण्याचा संदेश देतात. काळानुसार सण साजरा करण्याच्या पद्धती बदलत असल्या, तरी परस्परांविषयीची काळजी, विश्वास आणि सहजीवनातील समर्पण ही या परंपरेची मूलभूत मूल्ये आजही महत्त्वाची आहेत.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: करवा चौथ गुरुवार, 29 ऑक्टोबर रोजी आहे
Ans: पौराणिक आख्यायिकेनुसार, करवा नावाच्या पतिव्रता स्त्रीने आपल्या पतीचे प्राण वाचवण्यासाठी यमराजाकडे प्रार्थना केली. तिची निष्ठा आणि धैर्य पाहून यमराज प्रसन्न झाले व त्यांनी तिच्या पतीला दीर्घायुष्याचे वरदान दिले, अशी कथा सांगितली जाते.
Ans: वीरवती ही सात भावांची लाडकी बहीण होती. करवा चौथचा उपवास करताना भावांनी चंद्र उगवल्याचा भास निर्माण केला. तिने त्या प्रकाशाला चंद्र समजून उपवास सोडला. त्यानंतर तिच्या पतीवर संकट आले, अशी प्रचलित आख्यायिका आहे.
