बुधवार, 7 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात देवपूजेला अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे स्थान आहे. देवाला फुले, हार, पत्री, तुळस, बेलपत्र, नैवेद्य आदी वस्तू श्रद्धेने अर्पण केल्या जातात. पूजा संपल्यानंतर या वस्तूंचे काय करावे, त्या किती वेळ देवाजवळ ठेवाव्यात आणि त्यांचा पुनर्वापर करता येतो का, याबाबत अनेकांच्या मनात प्रश्न असतात.
विशेषतः देवाला घातलेला फुलांचा हार कधी काढावा? तो दुसऱ्या दिवशी पुन्हा वापरता येतो का? दरवाजाला लावता येतो का? आणि निर्माल्याची योग्य विल्हेवाट कशी लावावी? या प्रश्नांकडे धार्मिक भावनेबरोबरच स्वच्छता आणि पर्यावरणाच्या दृष्टीनेही पाहणे आवश्यक आहे. याबद्दल धर्मशास्त्रात काय सांगितले आहे.
घरच्या नित्यपूजेत देवाला ताजा फुलांचा हार अर्पण केला असेल, तर तो कायम देवाच्या गळ्यात ठेवण्याची आवश्यकता नाही. साधारणपणे दुसऱ्या दिवशीची पूजा सुरू करण्यापूर्वी मागील दिवसाचा हार काढणे योग्य मानले जाते. हार अजून ताजा दिसत असला तरी तो देवाला अर्पण केल्यानंतर निर्माल्याच्या स्वरूपात येतो. त्यामुळे नवीन पूजा करताना देवाला पुन्हा ताजी फुले किंवा नवीन हार अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
उष्ण हवामान, उन्हाळा किंवा घरातील वातावरणामुळे काही फुले एका दिवसातच कोमेजतात. अशा वेळी दुसऱ्या दिवसापर्यंत हार ठेवण्याची आवश्यकता नाही. फुले सुकलेली, कोमेजलेली किंवा खराब होऊ लागलेली दिसली तर तो हार आधीच काढावा. पूजास्थानी स्वच्छता राखणे हीदेखील भक्तीचाच एक भाग आहे.
देवाला अर्पण केलेला हार काढल्यानंतर तो पुन्हा देवाला अर्पण करण्यासाठी वापरण्याची प्रथा सामान्यतः नाही. देवपूजेत ताजी आणि शुद्ध सामग्री अर्पण करण्याला महत्त्व दिले जाते. मात्र याचा अर्थ असा नाही की हार काढल्यानंतर त्याचा काहीही उपयोग करता येत नाही. तो निर्माल्य म्हणून आदराने हाताळावा आणि योग्य पद्धतीने त्याचा उपयोग किंवा विल्हेवाट लावावी.
हा प्रश्न अनेक घरांमध्ये विचारला जातो. देवाला घातलेला हार काढून मुख्य दरवाजाला तोरणाप्रमाणे पुन्हा लावणे टाळावे.
यामागे दोन महत्त्वाचे विचार आहेत.
पहिला म्हणजे धार्मिक. देवाला अर्पण केलेली फुले आणि हार हे निर्माल्य मानले जातात. ते पुन्हा सजावटीसाठी वापरण्यापेक्षा त्यांचा सन्मानपूर्वक निपटारा करण्याची परंपरा आहे.
दुसरा म्हणजे स्वच्छतेचा. दरवाजावर लावलेल्या हाराला धूळ, प्रदूषण आणि ये-जा करणाऱ्या व्यक्तींचा संपर्क होतो. त्यामुळे पूजेसाठी वापरलेल्या निर्माल्याचा असा पुनर्वापर करणे टाळणे अधिक योग्य. मुख्य दरवाजासाठी स्वतंत्र ताज्या फुलांचे तोरण, आंब्याची पाने किंवा इतर पारंपरिक सजावट वापरावी.
देवाला वाहिलेली फुले, हार, पत्री इत्यादी वस्तू म्हणजे निर्माल्य. त्यांना कचऱ्यात किंवा रस्त्यावर टाकण्याऐवजी शक्य तितक्या आदराने आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने त्यांचा निपटारा करावा.
देवाला अर्पण केलेल्या प्रत्येक वस्तूला एकच प्रकारे हाताळले जात नाही. नैवेद्याचा प्रसाद म्हणून स्वीकार केला जातो, तर देवाला वाहिलेली फुले, हार, पत्री इत्यादी पूजा संपल्यानंतर निर्माल्य म्हणून ओळखली जातात.
म्हणून निर्माल्याला ‘कचरा’ समजून कुठेही फेकणे योग्य नाही. त्याच वेळी त्याच्या नावाखाली पर्यावरणाला हानी पोहोचवणेही योग्य नाही. श्रद्धा आणि पर्यावरणसंवर्धन यांचा सुंदर समन्वय साधणे हीच आजच्या काळाची गरज आहे.
देवाला अर्पण केलेला हार काढताना त्याच्याकडे केवळ ‘जुना हार’ म्हणून न पाहता, तो श्रद्धेने अर्पण केलेला निर्माल्य आहे, अशी भावना ठेवावी. त्याचा योग्य सन्मान राखत, पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता त्याचा निपटारा करणे हीच खरी भक्ती ठरते.
शेवटी, देवाला ताजेपणा अर्पण करणे आणि निसर्गाला स्वच्छता परत देणे, या दोन्ही गोष्टी आपल्या पूजाविधीला अधिक अर्थपूर्ण बनवतात. श्रद्धा, शास्त्रपरंपरा आणि आधुनिक पर्यावरणजाणीव यांचा सुंदर मेळ साधला, तर देवपूजेची पवित्रता अधिक व्यापक अर्थाने जपली जाऊ शकते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
