शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृती, पुराणकथा आणि वैदिक ज्योतिषशास्त्रात राहू आणि केतू या दोन छायाग्रहांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. नवग्रहांमध्ये स्थान असलेले हे दोन्ही ग्रह प्रत्यक्ष खगोलीय नसून सूर्य आणि चंद्राच्या भ्रमणमार्गांचे छेदनबिंदू आहेत. ज्योतिषशास्त्रात त्यांचा संबंध मानवी जीवनातील कर्म, महत्त्वाकांक्षा, परिवर्तन, वैराग्य आणि आध्यात्मिक प्रगतीशी जोडला जातो. विशेष म्हणजे, राहू आणि केतू यांची उत्पत्ती एकाच असुराच्या शरीरापासून झाल्याची रंजक कथा समुद्रमंथनाच्या प्रसंगात आढळते.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी देव आणि दानव यांनी अमृतप्राप्तीसाठी क्षीरसागराचे मंथन केले. या समुद्रमंथनातून चौदा रत्ने प्रकट झाली. त्यातील शेवटच्या रत्नांपैकी धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले. अमृत मिळवण्यासाठी देव आणि दानवांमध्ये संघर्ष होण्याची शक्यता निर्माण झाली. तेव्हा भगवान विष्णूंनी मोहिनीचे सुंदर रूप धारण करून अमृतवाटपाची जबाबदारी स्वीकारली.
मोहिनीने देव आणि दानवांना वेगवेगळ्या रांगांमध्ये बसवले आणि देवांना अमृत देण्यास सुरुवात केली. हे लक्षात येताच स्वरभानू नावाच्या चतुर असुराने देवाचे रूप धारण केले. तो सूर्य आणि चंद्र यांच्या मध्ये जाऊन बसला. मोहिनीने त्यालाही अमृत दिले. मात्र सूर्य आणि चंद्र यांनी स्वरभानूला ओळखून भगवान विष्णूंना त्याच्या कपटाची माहिती दिली.
भगवान विष्णूंनी तत्काळ सुदर्शन चक्राने स्वरभानूचा शिरच्छेद केला. मात्र अमृताचा स्पर्श झाल्यामुळे त्याचे मस्तक आणि धड दोन्ही अमर झाले होते. त्याच्या मस्तकाला ‘राहू’ आणि धडाला ‘केतू’ असे नाव प्राप्त झाले. अशा प्रकारे एकाच असुराचे दोन स्वतंत्र छायाग्रह निर्माण झाले, अशी पुराणकथा सांगितली जाते.
स्वरभानूचे रहस्य उघड केल्यामुळे राहू आणि केतू सूर्य व चंद्र यांच्याशी वैर धरतात, अशी मान्यता आहे. त्यामुळे ते वेळोवेळी सूर्य आणि चंद्राला गिळण्याचा प्रयत्न करतात आणि ग्रहण लागते, असे पौराणिक कथेत वर्णन आहे. अर्थात, वैज्ञानिकदृष्ट्या सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण या पृथ्वी, सूर्य आणि चंद्र यांच्या विशिष्ट स्थितीमुळे घडणाऱ्या खगोलीय घटना आहेत. चंद्राची कक्षा आणि सूर्याचा भासमान मार्ग ज्या दोन बिंदूंवर छेदतात, तेच राहू आणि केतूचे खगोलीय आधारबिंदू आहेत. उत्तर छेदनबिंदू राहू, तर दक्षिण छेदनबिंदू केतू म्हणून ओळखला जातो.
वैदिक ज्योतिषशास्त्रात राहू हा महत्त्वाकांक्षा, भौतिक सुखे, अनपेक्षित घटना, परदेशगमन, प्रसिद्धी, राजकारण आणि तंत्रज्ञानाचा कारक मानला जातो. तो माणसाच्या इच्छा, आकर्षण आणि महत्त्वाकांक्षांना चालना देतो, अशी ज्योतिषीय धारणा आहे.
याउलट केतू हा वैराग्य, अध्यात्म, मोक्ष, गूढविद्या, अंतर्मुखता आणि आत्मज्ञानाचा कारक मानला जातो. राहू बाह्य जगाकडे आकर्षित करतो, तर केतू माणसाला अंतर्मुख होण्याची प्रेरणा देतो, अशी त्यांची प्रतीकात्मक विभागणी केली जाते.
दक्षिण भारतात राहू आणि केतू यांच्या उपासनेची विशेष परंपरा आहे. तामिळनाडूमधील तिरुनागेश्वरम येथील राहू मंदिर आणि कीळपेरुम्पल्लम येथील केतू मंदिर प्रसिद्ध आहेत. येथे ग्रहशांतीसाठी विशेष पूजा आणि अभिषेक केले जातात. राहूकालात पूजा करण्याचीही काही ठिकाणी परंपरा आहे.
वास्तविक, राहू आणि केतू यांना केवळ अशुभ ग्रह म्हणून पाहणे योग्य नाही. ज्योतिषीय मान्यतेनुसार ते जीवनातील कर्मफल, अनुभव, आव्हाने आणि परिवर्तनाचे प्रतीक आहेत. समुद्रमंथनातील स्वरभानूची कथा आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते की, कपटाने मिळवलेले यश टिकत नाही आणि सत्य शेवटी प्रकट होते. राहू-केतूची संकल्पना ही भारतीय परंपरेतील पुराणकथा, खगोलशास्त्र आणि ज्योतिषविचार यांचा अनोखा संगम आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक कथेनुसार समुद्रमंथनाच्या वेळी स्वरभानू असुराचे शिर आणि धड वेगळे झाल्यानंतर राहू आणि केतू यांची उत्पत्ती झाली.
Ans: देवांचे रूप धारण करून अमृत मिळवण्यासाठी स्वरभानू असुर देवांच्या रांगेत जाऊन बसला होता.
Ans: खगोलशास्त्रानुसार राहू आणि केतू हे प्रत्यक्ष ग्रह नसून चंद्राच्या कक्षेचे सूर्याच्या आभासी मार्गाशी होणारे छेदनबिंदू आहेत. त्यामुळे त्यांना छायाग्रह म्हटले जाते.
