शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
उत्तर भारतात छठपूजा हा केवळ एक धार्मिक विधी नसून ती निसर्ग, संस्कृती, कुटुंब आणि गावाशी असलेली नाळ घट्ट करणारी एक महापर्वणी आहे. विशेषतः बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश आणि नेपाळच्या तराई भागात हा सण अत्यंत उत्साहाने साजरा केला जातो. कामाच्या निमित्ताने मुंबई, दिल्ली किंवा परदेशात गेलेले उत्तर भारतीय लोक या सणासाठी आवर्जून आपल्या मूळ गावी परततात. त्यामुळे या उत्सवाचा आनंद द्विगुणित होतो. याविषयी अधिक माहिती जाणून घेऊया
जगातील हा एकमेव सण असा असावा ज्यामध्ये उगवत्या सूर्यासोबतच मावळत्या सूर्यालाही अर्घ्य दिले जाते. जीवनात सुख आणि दुःख, चढ आणि उतार या दोन्ही गोष्टींचा समान आदर करावा हा संदेश यातून मिळतो. तसेच ही पूजा पूर्णपणे निसर्गाला समर्पित आहे. शेतात पिकलेले नवीन धान्य, फळे, ऊस, हळद, आले आणि भाज्या देवाला अर्पण करून निसर्गाचे आभार मानले जातात.
छटपूजेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या पूजेसाठी कोणत्याही पंडित किंवा मध्यस्थाची गरज नसते. भक्त आणि देव यांच्यात थेट संवाद असतो. ही पूजा नदी किंवा तलावाच्या काठावर सर्व जाती-धर्माचे आणि गरीब-श्रीमंत स्तरातील लोक एकत्र येतात. एकाच घाटावर उभे राहून सर्वजण सूर्याची आराधना करतात, ज्यामुळे सामाजिक भेदभाव नष्ट होतात.
हा सण तब्बल चार दिवस चालतो आणि यामध्ये ३६ तासांचा निर्जळी उपवास (पाणीही न पिता) केला जातो. या काळात स्वच्छता आणि पवित्रतेला सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाते.
छठपूजेच्या काळात रेल्वे स्थानकांवर आणि बसेसमध्ये होणारी प्रचंड गर्दी हे या सणाचे गावाशी असलेले नाते दर्शवते. यामागे अनेक भावनिक आणि व्यावहारिक कारणे आहेत. कारण हा सण एकट्याने साजरा करता येत नाही. पूजेचे साहित्य जमवणे, ठेकुआ (पारंपरिक पक्वान्न) बनवणे आणि घाटावर जाणे यासाठी संपूर्ण कुटुंबाची साथ लागते. गावाकडे सर्व नातेवाईक एकत्र आल्याने कामाची विभागणी होते आणि आनंद द्विगुणित होतो.
छटपूजेसाठी वाहते पाणी किंवा मोठे तलाव आवश्यक असतात. मोठ्या शहरांमध्ये जागेची कमतरता आणि पाण्याचे प्रदूषण यामुळे कृत्रिम तलाव तयार करावे लागतात, तर गावाकडे नैसर्गिक नद्या आणि स्वच्छ तलाव सहज उपलब्ध असतात. तसेच पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली परंपरेचा आहे. अनेक घरांमध्ये ‘छट माई’चा नवस बोललेला असतो. ही परंपरा मूळ गावाच्या घरातूनच पुढे नेली जाते, त्यामुळे गावी जाणे हे धार्मिक कर्तव्य मानले जाते. यानिमित्ताने वर्षभर कामाच्या धावपळीत शहरांमध्ये राहणाऱ्या लोकांना आपल्या मातीची, बालपणीच्या मित्रांची आणि गावाकडच्या साध्या जीवनाची ओढ असते. छटपूजा त्यांना आपल्या मुळांशी पुन्हा जोडण्याची संधी देते.
या दिवशी भक्त नदीत स्नान करून घर स्वच्छ करतात. त्यानंतर सात्विक भोजन (चण्याची डाळ, दुधी भोपळ्याची भाजी आणि भात) ग्रहण करून व्रताची सुरुवात करतात.
दिवसभर उपवास केल्यानंतर संध्याकाळी गूळ आणि तांदळाची खीर तसेच पोळी बनवून देवाला नैवेद्य दाखवला जातो. हा प्रसाद खाल्ल्यानंतर पुढील ३६ तासांचा कठीण निर्जळी उपवास सुरू होतो.
संपूर्ण कुटुंब बांबूच्या टोपलीत (सूप) फळे आणि ठेकुआ घेऊन नदीकाठी जाते. पाण्यात उभे राहून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते. रात्री घाटावर लोकगीते गायली जातात.
चौथा दिवस (उषा अर्घ्य) पहाटे सूर्योदयापूर्वीच भक्त पुन्हा पाण्यात उभे राहतात. उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देऊन जगाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाते आणि त्यानंतर प्रसाद खाऊन उपवास सोडला जातो.
छठपूजेच्या काळात गायली जाणारी पारंपरिक मैथिली आणि भोजपुरी लोकगीते या सणाला एक वेगळीच आध्यात्मिक उंची देतात. शारदा सिन्हा यांच्यासारख्या गायिकांच्या गीतांशिवाय हा सण अपूर्ण वाटतो.
या पूजेत वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू पूर्णपणे स्थानिक असतात. बांबूच्या टोपल्या बनवणारे कारागीर, मातीचे दिवे बनवणारे कुंभार आणि फळे-भाज्या विकणारे शेतकरी यांना या सणामुळे मोठा रोजगार मिळतो. छठपूजा हा निसर्गाचा सन्मान करणारा, कुटुंबाला एकत्र आणणारा आणि माणसाला आपल्या मुळांशी जोडून ठेवणारा एक अद्वितीय उत्सव आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश आणि नेपाळच्या तराई भागात छठपूजा मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.
Ans: कुटुंबीयांसोबत पूजा करण्याची परंपरा, गावाची ओढ आणि धार्मिक श्रद्धा यामुळे अनेकजण गावी परततात.
Ans: नहाय-खाय, खरना, संध्या अर्घ्य आणि उषा अर्घ्य असे छठपूजेचे चार महत्त्वाचे दिवस आहेत.
