
फोटो सौजन्य- chatgpt
रामायणातील प्रत्येक पात्र आपल्याला जीवनाचा एक अनमोल धडा शिकवते. लंकापती रावण हा महापंडित आणि पराक्रमी असूनही त्याच्या अहंकारामुळे आणि अधर्मामुळे त्याचा नाश झाला. मात्र, याच रावणाचा धाकटा भाऊ बिभीषण हा संपूर्ण रामायणात एक अत्यंत सात्विक, धर्मनिष्ठ आणि नीतिमान पात्र म्हणून ओळखला जातो.
एकाच आई-वडिलांच्या पोटी जन्म घेऊनही रावण आणि बिभीषण यांच्या स्वभावात जमीन-अस्मानाचा फरक का होता आणि बिभीषणाने आपल्या सख्ख्या भावाला सोडून प्रभू श्रीरामांची साथ का दिली, यामागे अनेक सखोल आध्यात्मिक, नैतिक आणि तात्त्विक कारणे आहेत.
बिभीषण हा ऋषी विश्रवा आणि कैकसी यांचा पुत्र होता. त्याच्या वडिलांकडून आलेले ऋषींचे संस्कार आणि आध्यात्मिक ओढ बिभीषणाने आयुष्यभर जपली. त्याने आपल्यातील राक्षसी वृत्तीवर विजय मिळवून सात्विकतेचा मार्ग निवडला.
रावण, कुंभकर्ण आणि बिभीषण या तिघांनीही कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले होते. रावणाने अमरत्वाचा हट्ट धरला, कुंभकर्णाने निद्रा मागितली, परंतु बिभीषणाने ब्रह्मदेवांकडे कोणतीही भौतिक सुखसुविधा किंवा अफाट शक्ती मागितली नाही. त्याने वरदान मागितले की, “माझ्या मनात सदैव धर्माचीच भावना राहो आणि कोणत्याही संकटात माझा पाय अधर्माच्या मार्गावर पडू नये.” या वरदानामुळेच त्याचे विचार आणि आचरण नेहमीच शुद्ध राहिले.
बिभीषण अत्यंत बुद्धिमान आणि दूरदर्शी होता. त्याला राजकारण आणि धर्मशास्त्र या दोन्हींचे सखोल ज्ञान होते. चूक आणि बरोबर यातील फरक त्याला स्पष्टपणे समजत असे. लंकेतील ऐश्वर्य आणि सत्तेच्या मोहात तो कधीही अडकला नाही.
लंकेसारख्या तामसी वातावरणात राहूनही बिभीषणाने आपल्या घरात भक्तीचे वातावरण निर्माण केले होते. त्याला प्रभू विष्णूंच्या अवताराची आणि धर्माच्या सामर्थ्याची पूर्ण जाणीव होती.
बिभीषणाने रावणाला सोडले यामागे कोणताही वैयक्तिक स्वार्थ किंवा सत्तेची लालसा नव्हती. उलट, त्याने आपल्या भावाला आणि लंकेला विनाशापासून वाचवण्याचे शेवटपर्यंत प्रयत्न केले. त्याने रामाची साथ देण्यामागे अनेक कारणे आहेत..
रावणाने जेव्हा माता सीतेचे हरण केले, तेव्हा बिभीषणाने या कृत्याचा तीव्र विरोध केला. त्याने राजसभेत रावणाला वारंवार समजावून सांगितले की, परस्त्रीचे हरण करणे हा महापाप आहे आणि यामुळे संपूर्ण लंकेचा सर्वनाश होईल. त्याने सीतेला सन्मानाने श्रीरामांकडे परत सोपवण्याचा सल्ला दिला, परंतु अहंकारी रावणाने त्याचे एकही ऐकले नाही.
जेव्हा हनुमान लंकेत आले आणि रावणाने त्यांना मृत्युदंड देण्याचा आदेश दिला, तेव्हा बिभीषणाने मध्यस्थी केली. ‘दूताचा वध करणे हे राजनीतीच्या विरोधात आहे’ असे सांगून त्याने रावणाचे मन वळवले. यातून त्याची न्यायप्रियता दिसून येते. तसेच युद्ध सुरू होण्यापूर्वी बिभीषणाने पुन्हा एकदा रावणाच्या दरबारात जाऊन त्याला विनंती केली की, श्रीराम हे सामान्य मानव नसून साक्षात नारायण आहेत. त्यांच्याशी वैर घेऊ नकोस.
मात्र, संतापलेल्या रावणाने भर दरबारात बिभीषणाला लाथ मारून अपमानित केले आणि त्याला देशद्रोही ठरवून लंकेतून हाकलून दिले. जेव्हा स्वतःच्याच भावाने धर्माचा सल्ला धुडकावून लावला आणि अपमान करून बाहेर काढले, तेव्हा बिभीषणासमोर दोनच पर्याय होते.. एक तर अधर्मी भावाची साथ देऊन पापात सहभागी होणे किंवा धर्माच्या बाजूने उभे राहणे. बिभीषणाने नात्यापेक्षा ‘धर्म’ मोठा मानला आणि तो श्रीरामांच्या शरणात गेला.
अनेकदा व्यवहारात बिभीषणाला ‘घरभेदी’ म्हटले जाते, परंतु रामायणाच्या तात्त्विक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास हे अत्यंत चुकीचे ठरते, कारण जर घरातील प्रमुख व्यक्ती संपूर्ण कुटुंबाचा आणि राज्याचा विनाश करायला निघाली असेल, तर त्याला रोखणे हे प्रत्येक सुज्ञ व्यक्तीचे कर्तव्य असते. बिभीषणाने लंकेतील निरपराध प्रजेला युद्धाच्या खाईत लोटण्यापासून वाचवण्याचा प्रयत्न केला.
जर बिभीषणाला सत्तेची हाव असती, तर त्याने रावणाच्या विरोधात आधीच कट रचला असता. परंतु, रावणाने स्वतः त्याला हाकलून दिल्यानंतरच तो रामांकडे गेला. रामांनी त्याला लंकेचा राजा म्हणून घोषित केले, तेव्हाही बिभीषणाने ती जबाबदारी केवळ प्रभूंची आज्ञा आणि लंकेचे कल्याण म्हणून स्वीकारली.
बिभीषणाने श्रीरामांना लंकेची भौगोलिक रचना, रावणाच्या सैन्याची ताकद, इंद्रजिताचे निकुंभिला यज्ञाचे रहस्य आणि रावणाच्या नाभीतील अमृताचे गुपित सांगितले. त्यामुळे अधर्माचा नाश करणे आणि धर्माची स्थापना करणे शक्य झाले.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: रावण आणि बिभीषण हे ऋषी विश्रवा आणि कैकसी यांचे पुत्र होते.
Ans: रावणाने सीतेचे हरण करून अधर्म केल्यामुळे बिभीषणाने त्याला विरोध केला. रावणाने अपमान करून लंकेतून हाकलल्यानंतर तो श्रीरामांच्या शरणी गेला.
Ans: त्याने लंकेची भौगोलिक रचना, रावणाच्या सैन्याची माहिती आणि इंद्रजिताच्या निकुंभिला यज्ञाचे रहस्य सांगितले.