Jyotiba: ज्योतिबाच्या यात्रेतील सासनकाठी परंपरा नेमकी काय ते जाणून घ्या

महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध ज्योतिबा मंदिर. यात्रेमधील सर्वात आकर्षण ठरणारी आणि ऐतिहासिक परंपरा म्हणजे सासनकाठी. या सासनकाठ्या केवळ धार्मिक प्रतीक नसून त्या गावांच्या मान-सन्मान, श्रद्धा आणि सामूहिक एकतेचे प्रतीक मानले जाते.

• ज्योतिबाच्या यात्रेतील सासनकाठी परंपरा
• सासनकाठी म्हणजे काय
• सासनकाठीचा इतिहास आणि वैशिष्ट्ये

 

 

महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यातील ज्योतिबा डोंगरावरील ज्योतिबाची यात्रा ही राज्यातील अत्यंत प्रसिद्ध धार्मिक यात्रांपैकी एक मानली जाते. दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेला लाखो भाविक “चांगभलं!”च्या जयघोषात गुलाल उधळत ज्योतिबाच्या दर्शनासाठी येथे येतात. या यात्रेचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे सासनकाठी परंपरा. उंच, आकर्षक आणि सजवलेल्या या सासनकाठ्या भक्तांच्या श्रद्धेचे आणि गावांच्या मान-सन्मानाचे प्रतीक मानल्या जातात.

श्री क्षेत्र ज्योतिबा मंदिर येथे निघणाऱ्या यात्रेत सासनकाठी हा अत्यंत मानाचा आणि पारंपरिक भाग मानला जातो. सासनकाठी ही कोल्हापूरच्या श्री क्षेत्र ज्योतिबा चैत्र यात्रेतील अत्यंत प्राचीन आणि महत्त्वाची परंपरा आहे ती केदारनाथचा विजयध्वज मानली जाते. हजारो भाविकांच्या उपस्थितीत ही काठी वाजतगाजत ज्योतिबा डोंगरावर आणली जाते. चैत्र यात्रेदरम्यान हजारो भाविक गुलाल उधळत “चांगभलं!”च्या जयघोषात सासनकाठ्या घेऊन सहभागी होतात.

Jyotiba story: ज्योतिबा आणि गुलाल यांचं नातं आहे खूप खास, जाणून घ्या यामागील कारण

सासनकाठी म्हणजे काय

सासनकाठी ही उंच बांबू किंवा लाकडी काठी असते. तिच्यावर रंगीत कापड, पेटे, चांदीचे अलंकार, नारळ किंवा धार्मिक चिन्हे लावलेली असतात. प्रत्येक सासनकाठी एखाद्या गावाचं, घराण्याचं किंवा पारंपरिक मानकरी कुटुंबाचं प्रतिनिधित्व करते.
असा मान का दिला जातो तर पूर्वी ज्योतिबाच्या सेवेसाठी किंवा युद्ध काळात मदत करणाऱ्या गावांना आणि त्या घराण्यांना मान दिला गेला.

सासनकाठीचे वैशिष्ट्य

अशी लोकश्रद्धा आहे की, काही मान पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेले असतात आणि त्यालाच मोठा सन्मान मानला जातो. यात्रेत सासनकाठी पुढे नेण्याचा अधिकार हा प्रतिष्ठेचा विषय असतो. यात्रेत 98 सासनकाठ्याचा मान असून सातारा जिल्ह्यातील पाडळी गावाला पहिला तर विहे आणि डिग्रज गावच्या काठीला पुढचा मान आहे. किवळ गावाची सातवी मालाची सासनकाठी जी पूर्वापार चालत आलेल्या वाटेने म्हणजेच सैदापूर-चापेफळ या डोंगरावर येते. तिची परंपरा नावजीनाथ पूर्वजांपासून चालत आलेली आहे. या काठ्या 30 ते 40 फुटांवरून अधिक उंच असतात. त्या सांभाळणं आणि नाचवतं नेणं हे कौशल्याचं काम मानलं जातं. हे ज्योतिबा यात्रेचं खास वैशिष्ट्य आहे. सासनकाठी ही संरक्षण, रक्षण आणि भक्तीच प्रतीक मानलं जातं. ज्योतिबाच्या दर्शनासोबत सासनकाठीचं दर्शनही शुभ मानलं जातं. ज्योतिबाची यात्रा ही महाराष्ट्रात सर्वांत रंगतदार आणि लोकपरंपरा जपणाऱ्यांपैकी एक आहे.

Jyotiba story: ज्योतिबाच्या नावानं चांगभलं! अनेकांचे कुलदैवत असणाऱ्या ज्योतिबाची कथा

सासनकाठी परंपरेचा इतिहास

ही परंपरा अनेक शतकांपासून सुरू असल्याचे मानले जाते. पूर्वी गावोगावी देवस्थानांशी संबंधित मानाच्या वस्तू यात्रेत आणण्याची परंपरा होती. त्यातूनच सासनकाठीची परंपरा विकसित झाली. “सासन” या शब्दाचा अर्थ अधिकार किंवा मान असा घेतला जातो. त्यामुळे सासनकाठी म्हणजे गावाला मिळालेला धार्मिक मान आणि देवाप्रती असलेली निष्ठा असे मानले जाते. काही ठिकाणी या परंपरेचा संबंध मराठा काळाशीही जोडला जातो.

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)