फोटो सौजन्य- pinterest
हिंदू धर्मात श्रावण ते कार्तिक हा काळ अत्यंत पवित्र मानला जातो. हे चार महिने चातुर्मास म्हणून ओळखले जातात. आज जरी श्रावण, जन्माष्टमी किंवा गणेशोत्सवाच्या काळात लोक मोठ्या संख्येने तीर्थयात्रा करत असले, तरी काही दशकांपूर्वी परिस्थिती खूप वेगळी होती. संत असोत वा सामान्य गृहस्थ, चातुर्मासात लांबच्या तीर्थयात्रा करणे जवळजवळ निषिद्ध मानले जात असे. धार्मिक श्रद्धेनुसार, या काळात भगवान विष्णू योगनिद्रेत असतात आणि साधूंनी एकाच ठिकाणी राहून आध्यात्मिक साधना करणे अपेक्षित होते.
यामागे हवामान, आरोग्य आणि निसर्गाशी संबंधित व्यावहारिक कारणेही होती. चार महिने प्रवास थांबवण्याची परंपरा का रूढ झाली आणि आज तिचे महत्त्व काय आहे? याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया
चातुर्मास आषाढ शुक्ल एकादशीला, जिला देवशयनी एकादशी असेही म्हणतात. या दिवशी चातुर्मास सुरू होतो आणि कार्तिक शुक्ल एकादशीपर्यंत, जिला देवूठनी एकादशी असेही म्हणतात, चालतो. हे चार महिने भगवान विष्णूसाठी विश्रांतीचा काळ मानले जातात. धार्मिक ग्रंथांनुसार, या काळात शुभ समारंभ मर्यादित ठेवले जातात. विवाह, गृहप्रवेश आणि भव्य उत्सवांऐवजी प्रार्थना, नामजप, तपश्चर्या, उपवास आणि आत्मपरीक्षण यांवर अधिक भर दिला जातो.
सनातन परंपरेनुसार, ऋषीमुनी आणि संत वर्षभर प्रवास करून लोकांमध्ये धर्माचा संदेश पसरवत असत. दरम्यान, चातुर्मास सुरू होताच ते आश्रम, मंदिर किंवा गावात राहायचे. याला चातुर्मास व्रत किंवा वर्षावस असेही म्हणतात. असा विश्वास आहे की, सततच्या प्रवासाऐवजी या चार महिन्यांत मन आणि इंद्रियांना स्थिर करून ध्यानधारणा केल्याने आध्यात्मिक प्रगती होते. या काळात धर्मग्रंथांचा अभ्यास, प्रचार आणि ध्यानधारणा करण्याची एक विशेष परंपरा पाळली जात असे.
पुराणांनुसार देवशयनी एकादशीला भगवान विष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत प्रवेश करतात. त्यामुळे, या काळात बाह्य कार्यांपेक्षा भक्ती आणि संयमाला अधिक महत्त्व दिले जात असे. अगदी ऋषीमुनी आणि संतसुद्धा हा काळ भगवंताच्या विश्रांतीचा काळ मानून आपला प्रवास थांबवत असत.
प्राचीन काळी रस्ते किंवा आधुनिक वाहतुकीची साधने उपलब्ध नव्हती. चातुर्मास पूर्णपणे पावसाळ्यात येत असे. मुसळधार पाऊस, दुथडी भरून वाहणाऱ्या नद्या, चिखल आणि जंगलांमधून प्रवास करणे अत्यंत कठीण आणि धोकादायक होते. अशा परिस्थितीत तीर्थयात्रा करणे जीवित आणि मालमत्तेसाठी मोठा धोका निर्माण करणारे होते. त्यामुळे, धार्मिक श्रद्धेनुसार लोकांनी घरी किंवा जवळपास पूजा करावी, असे म्हटले जायचे.
चातुर्मासाची परंपरा केवळ श्रद्धेपुरती मर्यादित नव्हती. आयुर्वेदानुसार पावसाळ्यात पचनशक्ती कमजोर होते. या ऋतूत जंतुसंसर्ग आणि पाण्यामुळे होणाऱ्या आजारांचा धोका वाढतो. प्रवासादरम्यान अन्न आणि पाण्याची शुद्धता राखणे कठीण होते. त्यामुळे, लोकांना माफक प्रमाणात खाण्याचा, उपवास करण्याचा आणि कमी प्रवास करण्याचा सल्ला दिला जात असे. हे आरोग्यासाठी फायदेशीर मानले जात असे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
.png "Videos"){kind=small}
