Wildlife Research : कृत्रिम घुबड अन् शिकारी प्राण्यांचे आवाज खरोखरच प्रभावी आहेत का? वैज्ञानिक अभ्यासातून वास्तव समोर

Wildlife Research : कॅनडातील संशोधकांनी पवनचक्कीजवळ कृत्रिम घुबडांचे मॉडेल आणि शिकारी प्राण्यांचे आवाज वापरून एक अभ्यास केला, आणि त्यांना असे आढळले की यापैकी कशानेही ते पक्षी त्या भागापासून दूर राहिले नाहीत.

• बनावट उपायांचा फोलपणा
• विशिष्ट उपकरणांची चाचणी
• पवन ऊर्जा प्रकल्पांसमोरील आव्हान

जगभरात वेगाने वाढणाऱ्या पवन ऊर्जा (Wind Energy) प्रकल्पांमुळे हरित ऊर्जेची निर्मिती होत असली, तरी या अवाढव्य पवनचक्क्या (Wind Turbines) पक्ष्यांच्या जीवासाठी मोठा धोका ठरत आहेत. उंचावर वेगाने फिरणाऱ्या टर्बाइनच्या पात्यांशी धडकल्यामुळे दरवर्षी हजारो दुर्मिळ आणि स्थानिक पक्ष्यांचा दुर्दैवी मृत्यू होतो. या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी अनेक पवन ऊर्जा कंपन्या आणि पर्यावरणप्रेमी पक्ष्यांना घाबरवून दूर ठेवणाऱ्या विविध पारंपरिक पद्धतींचा वापर करतात. यामध्ये बनावट घुबडांचे पुतळे, पंख फडफडणारे मॉडेल्स आणि शिकारी प्राण्यांचे रेकॉर्ड केलेले आवाज प्लेबॅक करणे अशा उपायांचा समावेश असतो. मात्र, हे उपाय खरोखरच कार्य करतात का, की हा केवळ एक गैरसमज आहे? यावर कॅनडातील संशोधकांनी केलेल्या एका सखोल अभ्यासाने या क्षेत्रातील सर्वांचेच डोळे उघडले आहेत. (Wildlife Research)

कॅनडातील नोव्हा स्कॉशिया (Nova Scotia) येथे कॅथरीन डोर (Catherine Doucette), स्कॉट डिकी (Scott Dickey) आणि टोनी आर. वॉकर (Tony R. Walker) या प्रमुख संशोधकांनी पवन ऊर्जा प्रकल्पांजवळ पक्षी प्रतिबंधक उपायांची प्रत्यक्ष चाचणी घेणारे प्रयोग पार पाडले. त्यांचे हे महत्त्वपूर्ण संशोधन ‘प्रोसीडिंग्स ऑफ द नोव्हा स्कॉशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स’ (Proceedings of the Nova Scotian Institute of Science) या प्रसिद्ध वैज्ञानिक पत्रिकेत प्रकाशित झाले आहे. या संशोधनातून अत्यंत स्पष्ट आणि धक्कादायक माहिती समोर आली आहे की, बनावट घुबडांचे मॉडेल्स असोत वा शिकारी प्राण्यांचे भीषण आवाज, यापैकी कशानेही पक्षी टर्बाइन बसवलेल्या क्षेत्रांपासून दूर राहिले नाहीत.

कसा पार पडला हा प्रायोगिक अभ्यास?

हे क्षेत्र संशोधन (Fieldwork) २२ ऑगस्ट ते १६ सप्टेंबर २०१६ दरम्यान कॅनडातील हॅलिफॅक्सच्या वायव्येस २० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या ५ टर्बाइनच्या एका पवन ऊर्जा प्रकल्पात आयोजित करण्यात आले होते. या अभ्यासाचा मुख्य उद्देश असा होता की, दृश्य (Visual) आणि श्राव्य (Acoustic) संकेतांचा वापर करून पक्ष्यांचे वर्तन बदलता येते का आणि त्यांना पवनचक्क्यांच्या धोकादायक पट्ट्यापासून दूर ठेवता येते का? हे तपासण्यासाठी संशोधकांनी अत्यंत बारकाईने प्रयोगाची रचना केली होती.

प्रयोगादरम्यान दोन मुख्य प्रकारच्या उपकरणांची प्रत्यक्ष चाचणी घेण्यात आली. पहिल्या दृकश्राव्य उपकरणामध्ये ‘बर्ड-एक्स प्रोवलर आउल’ (Bird-X Prowler Owl) नावाच्या विशेष बनावट घुबडाचा वापर करण्यात आला. वाऱ्याच्या वेगाने पंख फडफडवणारे हे कृत्रिम घुबड टर्बाइनपासून अवघ्या ५० मीटर अंतरावर बसवण्यात आले होते, जेणेकरून पक्ष्यांना तिथे एका मोठ्या भक्षक पक्षाची उपस्थिती भासावी. दुसऱ्या उपकरणात ध्वनी प्लेबॅक सिस्टीमचा वापर केला गेला. यामध्ये ‘रेड-टेल्ड हॉक’ (Red-tailed Hawk) या हिंस्त्र पक्षाच्या आवाजासोबत ‘ओव्हनबर्ड’ (Ovenbird) आणि ‘व्हाइट-थ्रोटेड स्पॅरो’ (White-throated Sparrow) या पक्षांच्या धोक्याच्या सूचना देणाऱ्या (Alarm Calls) आवाजांचे मिश्रण वाजवण्यात आले.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-Israel War : ‘अशी शक्ती बनू की शत्रू हल्ला करू शकणार नाही’; इराणच्या राष्ट्राध्यक्षांचा अमेरिका-इस्रायलला थेट इशारा