International Rural Women Day: डिजिटल युगात बदलतोय ग्रामीण महिलांचा चेहरा; कसा आहे ‘लखपती दिदी’ ते उद्योजकतेचा रंजक प्रवास

International Rural Women Day : जागतिक ग्रामीण महिला दिन दरवर्षी १५ ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जातो. हा दिवस ग्रामीण भागातील महिलांचे योगदान, संघर्ष आणि समाजातील त्यांच्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेचा सन्मान करतो. ग्रामीण महिला कृषी, जल व्यवस्थापन, कुटुंब संगोपन आणि सामाजिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

• अन्नदात्या आणि अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार
• संयुक्त राष्ट्रांची विशेष पुढाकार
• शाश्वत विकासाची गुरुकिल्ली

दरवर्षी १५ ऑक्टोबर हा दिवस जगभरात ‘जागतिक ग्रामीण महिला दिन’ (International Day of Rural Women) म्हणून अत्यंत आदराने आणि उत्साहाने साजरा केला जातो. शहरांच्या चकाचौंधीपासून दूर, गावकुसाच्या आत आणि मातीच्या वासात आपल्या घामाने देशाचे भविष्य घडवणाऱ्या कोट्यवधी ग्रामीण महिलांच्या त्यागाचा, संघर्षाचा आणि योगदानाचा सन्मान करण्याचा हा विशेष दिवस आहे. पहाटेच्या पहिल्या किरणासोबत सुरू होणारा त्यांचा दिवस रात्री उशिरापर्यंत शेतात, गोठ्यात आणि घरात अविरतपणे चालू असतो. त्या केवळ अन्न शिजवून कुटुंबाचे पोट भरत नाहीत, तर संपूर्ण देशाच्या अन्नसुरक्षेची (Food Security) धुरा आपल्या खांद्यावर वाहतात.(International Rural Women Day)

देशाच्या प्रगतीचा खरा पाया असलेल्या महिलांची यशोगाथा

संयुक्त राष्ट्र संघाने (United Nations) २००७ मध्ये अधिकृतपणे या दिवसाची घोषणा केली आणि १५ ऑक्टोबर २००८ रोजी पहिला जागतिक ग्रामीण महिला दिन साजरा करण्यात आला. यामागचा मुख्य उद्देश ग्रामीण भागातील महिलांची बिकट परिस्थिती जगासमोर आणणे, त्यांच्या हक्कांचे रक्षण करणे आणि त्यांना राजकीय, सामाजिक व आर्थिक निर्णय प्रक्रियेत समान स्थान मिळवून देणे हा आहे. जगातील एक तृतीयांशहून अधिक लोकसंख्या ग्रामीण महिलांची आहे आणि विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये शेती व्यवसायातील सुमारे ४३ टक्के कामगार या महिलाच आहेत.

शेती, जल व्यवस्थापन आणि कौटुंबिक जबाबदारीचा अद्भूत समतोल

भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात ग्रामीण महिलांची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरते. पेरणीपासून ते लावणी, कोळपणी, निंदणी आणि पिकांची कापणी करेपर्यंत शेतातील जवळजवळ प्रत्येक कठीण कामात महिलांचा सहभाग असतो. याव्यतिरिक्त पशुपालन, दूध व्यवसाय, सरपण आणि पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करणे या सर्व गोष्टींची जबाबदारीही त्या अगदी हसतमुखाने पार पाडतात. अनेक दुर्गम भागांत मैलोन्मैल चालून पिण्याचे पाणी वाहून आणणाऱ्या या महिला जल व्यवस्थापनाच्या खऱ्या मार्गदर्शक आहेत.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Global Debt: कुठेतरी अव्वल! जगातील 34 सर्वाधिक कर्जबाजारी देशांनी केली युती; Pakistanला दिला त्याचे अध्यक्षपद भूषवण्याचा मान

परंतु दुर्दैवाने, शेतात पुरुषांपेक्षा जास्त वेळ आणि कष्ट करूनही अनेकदा त्यांना ‘शेतकरी’ म्हणून अधिकृत मान्यता मिळत नाही. जमिनीची मालकी नसणे, क्रेडिट किंवा कर्ज न मिळणे आणि मजुरीत होणारा भेदभाव यांसारख्या समस्यांचा सामना आजही त्यांना करावा लागतो. तरीही, कोणत्याही तक्रारीशिवाय त्या देशाच्या अन्नधान्य उत्पादनाची साखळी अखंड सुरू ठेवतात. म्हणूनच असे म्हटले जाते की, ग्रामीण महिला ही केवळ अन्नाची सोय करणारी नाही, तर संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा आहे.

महिला सक्षमीकरण, तंत्रज्ञान आणि स्वयं सहाय्यता गटांची (SHGs) क्रांती

आधुनिक काळात ग्रामीण महिलांचे चित्र हळूहळू बदलत आहे. महिला स्वयं सहाय्यता गट (Self Help Groups), ‘लखपती दिदी’ योजना आणि विविध सरकारी उपक्रमांमुळे आज खेड्यापाड्यांतील महिला आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने वाटचाल करत आहेत. लहान-मोठे गृहउद्योग, हस्तकला, सेंद्रिय शेती, दुग्ध व्यवसाय आणि प्रक्रिया उद्योगांच्या माध्यमातून त्यांनी स्वतःच्या पायावर उभे राहून कुटुंबाला आर्थिक आधार दिला आहे.

यासोबतच डिजिटल क्रांतीमुळे ग्रामीण महिलांच्या हाती आता स्मार्टफोन आले आहेत. हवामान अंदाज, पिकांचे बाजारभाव, सरकारी योजनांची माहिती आणि यूपीआय (UPI) द्वारे डिजिटल पेमेंट शिकून त्या आधुनिक जगाशी जोडल्या जात आहेत. जेव्हा एका ग्रामीण महिलेला शिक्षण, आरोग्य सेवा, आर्थिक स्वातंत्र्य आणि निर्णय घेण्याचे अधिकार मिळतात, तेव्हा केवळ तिचे कुटुंबच सुधारत नाही, तर संपूर्ण गाव प्रगतीच्या पथावर धावू लागते. शिक्षण आणि आरोग्यावरील गुंतवणूक हीच ग्रामीण सक्षमीकरणाची खरी गुरुकिल्ली आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : China Virus: Wuhan 2.0 ची भीती! कोरोना सोडाच, चीनने महासागरात शोधले 11,700 नवीन विषाणू; जाणून घ्या जगासाठी ते किती धोकादायक?

शाश्वत विकास आणि भविष्यातील आव्हाने

संयुक्त राष्ट्रांच्या ‘शाश्वत विकास उद्दिष्टांमधील’ (SDGs) गरीबी निर्मूलन, भूकमुक्ती, लिंगभाव समानता आणि हवामान बदल यांसारख्या महत्त्वाच्या उद्दिष्टांची पूर्तता ग्रामीण महिलांच्या सहभागाशिवाय केवळ अशक्य आहे. आज जागतिक हवामान बदलाचा (Climate Change) सर्वात मोठा फटका ग्रामीण महिलांना बसत आहे. अवकाळी पाऊस, दुष्काळ किंवा महापूर यामुळे होणाऱ्या नुकसानाची झळ त्यांना थेट सोसावी लागते.

म्हणूनच, यंदाचा जागतिक ग्रामीण महिला दिन साजरा करताना केवळ भाषणे किंवा शुभेच्छा देऊन न थांबता, त्यांच्या आयुष्यात प्रत्यक्ष सकारात्मक बदल घडवून आणण्याचा संकल्प करणे गरजेचे आहे. त्यांना जमिनीचे अधिकार देणे, बँकेकडून सुलभ कर्ज उपलब्ध करून देणे, आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देणे आणि उच्च शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देणे ही काळाची गरज आहे. मातीत राबणाऱ्या या हातांना जेव्हा सन्मान आणि योग्य व्यासपीठ मिळेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘समृद्ध भारत’ आणि ‘सशक्त जग’ साकार होईल.