OrfordNess: जिथे दुसऱ्या महायुद्धातील ‘रडार’ तंत्रज्ञानाचा झाला जन्म; ‘ही’ ब्रिटनची अत्यंत गुप्त लष्करी जागा जिथे फुलले नंदनवन

OrfordNess: पूर्व इंग्लंडमधील सफोकच्या किनाऱ्यावरील ऑर्फोर्ड नेस हा एक दुर्गम प्रदेश असून, तो लष्करी इतिहास आणि संरक्षित वन्यजीवनाचे मिश्रण आहे. हा २,००० एकरांचा खडकाळ प्रदेश एकेकाळी एक कडक पहारा असलेले चाचणी मैदान होते, जिथे ब्रिटिश संशोधक विमाने, रडार आणि अणुशस्त्र तंत्रज्ञानावर काम करत होते.

• गुप्त लष्करी प्रयोगांचे केंद्र
• निसर्गाचे पुनरागमन आणि दुर्मीळ अधिवास
• संवर्धन आणि इतिहासाचा अनोखा संगम

पूर्व इंग्लंडमधील सफोक (Suffolk) समुद्रकिनाऱ्यावर वसलेला ‘ऑर्फोर्ड नेस’ (Orford Ness) हा सुमारे २,००० एकरांचा एक अत्यंत अनोखा आणि एकाकी प्रदेश आहे. समुद्र, खाऱ्या पाण्याचे पाणथळ क्षेत्र आणि गोट्यांनी (खडक) आच्छादलेला हा किनारी भूभाग पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धासह शीतयुद्धाच्या काळात ब्रिटनच्या सर्वात गुप्त मोहिमांचा साक्षीदार राहिला आहे. आज जिथे शांतता पसरली आहे आणि निसर्गाने आपले साम्राज्य पुनर्स्थापित केले आहे, तिथे एकेकाळी विमाने, रडार यंत्रणा आणि अणुशस्त्रांचे प्रयोग अत्यंत गुप्ततेने केले जात असत. (OrfordNess)

मध्ययुगात हा भाग प्रामुख्याने स्थानिक शेतकऱ्यांसाठी मेंढ्या आणि गुरे चरण्याचे कुरण म्हणून वापरला जात होता. समुद्राच्या भरतीचे पाणी रोखण्यासाठी तिथे दगडी भिंती उभारण्यात आल्या होत्या. मात्र, या भागाचे भौगोलिक स्थान ब्रिटनच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत मोक्याचे होते. सफोकचे समुद्रकिनारे आणि खोल खाड्यांमुळे परकीय आक्रमणाचा धोका नेहमीच असायचा. याच रणनीतिक महत्त्वामुळे १९१३ मध्ये ब्रिटीश युद्ध विभागाने (War Department) ही जमीन खरेदी केली आणि सामान्य नागरिकांचा प्रवेश पूर्णपणे बंद करून याला एका कडक सुरक्षा वेढ्यात बदलले.

विमानतळापासून ते बॉम्ब आणि रडारच्या प्रयोगांपर्यंत

१९१३ ते १९१६ दरम्यान किंग्स मार्श (King’s Marsh) या दलदलीच्या भूभागाचा पाण्याचा निचरा करून तेथे पहिले लष्करी विमानतळ उभारण्यात आले. १९१५ मध्ये येथे पहिले ब्रिटीश विमान उतरले आणि त्यानंतर पुढील चार दशके येथे केवळ लष्करी प्रयोगांचे सत्र चालले. या चाचणी केंद्रात विमानांची कार्यक्षमता, हवेतील शस्त्रांचा प्रभाव आणि लक्ष्य भेदण्याचे गणित सुधारण्यासाठी संशोधन केले गेले.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Global Protests: केवळ भारतातच नव्हे तर ‘या’ 7 देशांमध्येही पेटलेला आहे आंदोलनांचा वणवा; 3 देशांमध्ये पंतप्रधानांचे सिंहासन धोक्यात

१९३३ मध्ये उभारण्यात आलेली ‘बॉम्ब बॅलिस्टिक्स इमारत’ (Bomb Ballistics Building) या संशोधनाचे मुख्य केंद्र होती. विमानांतून टाकलेले बॉम्ब हवेतून कसे प्रवास करतात हे शोधण्यासाठी संशोधकांनी विशेष कॅमेरे आणि उपकरणांचा वापर केला. याशिवाय, १९३५ मध्ये सर रॉबर्ट वॉटसन-वॉट आणि त्यांच्या टीमने येथे ‘आयनोस्फेरिक संशोधन केंद्र’ स्थापन केले. हे केंद्र प्रत्यक्षात हवाई संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या ‘रडार’ (Radar) तंत्रज्ञानाच्या विकासाचे गुप्त केंद्र होते.

शीतयुद्ध अन् अण्वस्त्रांच्या गुप्त चाचण्यांचे ‘पॅगोडा’

दुसऱ्या महायुद्धानंतर शीतयुद्धाच्या काळात ऑर्फोर्ड नेसचा वापर अधिक गंभीर आणि गुप्त कामांसाठी केला गेला. ‘ॲटोमिक वेपन्स रिसर्च एस्टॅब्लिशमेंट’ (AWRE) या संस्थेने ब्रिटनच्या अणुबॉम्बच्या विविध घटकांची चाचणी करण्यासाठी येथे विशेष प्रयोगशाळा उभारल्या. यांना स्थानिक भाषेत ‘पॅगोडा’ (Pagodas) म्हटले जाते.

हे काँक्रीटचे अवाढव्य अवशेष आजही त्या किनाऱ्यावर पाहायला मिळतात. संभाव्य अपघातीस्फोटाचा धक्का सोसण्यासाठी आणि स्फोटाची ऊर्जा सुरक्षितपणे बाहेर काढण्यासाठी या वास्तूंची रचना अत्यंत वेगळ्या पद्धतीने करण्यात आली होती. अणुबॉम्बच्या अंतर्गत भागांची कंपन क्षमता, उंचावरून पडल्यावर होणारा परिणाम आणि टोकाचा दाब सहन करण्याची क्षमता तपासण्यासाठी १९५० ते १९७० च्या दशकादरम्यान येथे चाचण्या घेण्यात आल्या.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Pakistan Emergency: पाकिस्तानच्या खैबर पख्तुनख्वामध्ये आणीबाणीनंतर गव्हर्नर हाऊस पेटवले; पोलिसांचा थेट गोळीबार, स्थिती हाताबाहेर

लष्कराचे निर्गमन अन् निसर्गाचे पुनरागमन

१९७० च्या दशकात लष्करी उपक्रम हळूहळू बंद झाले आणि १९९३ मध्ये ‘नॅशनल ट्रस्ट’ (National Trust) या पर्यावरण व ऐतिहासिक संवर्धन संस्थेने या २,००० एकर परिसराचा ताबा घेतला. मानवी हस्तक्षेप पूर्णपणे थांबल्यामुळे या ओसाड आणि लष्करी अवशेषांनी भरलेल्या जमिनीवर निसर्गाने पुन्हा आपले साम्राज्य निर्माण केले.

आज ऑर्फोर्ड नेस हे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर महत्त्वाचे निसर्ग राखीव क्षेत्र बनले आहे. युरोपमधील एकूण ‘वनस्पतीयुक्त गोटे’ (Vegetated Shingle) या दुर्मिळ अधिवासांपैकी २०% अधिवास एकट्या ऑर्फोर्ड नेसमध्ये आढळतो. समुद्राच्या लाटांनी शतकानुशतके जमा केलेल्या या खडकाळ जमिनीत अत्यंत नाजूक वनस्पती आणि प्रजाती वाढतात. पूर्वीचे विमानतळ आता हिरव्यागार कुरणात रूपांतरित झाले असून येथे पाणथळ पक्षी, चायनीज वॉटर डीअर (मांजर), ससे आणि विविध प्रकारचे दुर्मिळ प्राणी निर्भयपणे वावरतात.

इतिहास आणि पर्यावरणाचा दुर्मिळ संगम

सध्या नॅशनल ट्रस्ट या संवेदनशील निसर्गाचे जतन करतानाच पर्यटकांना मर्यादित स्वरूपात इतिहास समजून घेण्याची संधी देते. पर्यटकांसाठी विशिष्ट पायवाटा ठरवून देण्यात आल्या आहेत, जेणेकरून तिथल्या नाजूक वनस्पती आणि प्रजनन करणाऱ्या पक्ष्यांच्या घरट्यांना धक्का पोहोचणार नाही.

ज्या जमिनीवर एकेकाळी जगाला हादरवून सोडणाऱ्या अणुशस्त्रांच्या चाचण्यांचे प्लॅन आखले जात होते, त्याच जमिनीवर आज पक्षांचा किलबिलाट आणि हरणांची बागड पाहणे हा एक अत्यंत अद्भुत आणि थक्क करणारा अनुभव ठरतो. ऑर्फोर्ड नेस हा मानवी युद्धपिपासा आणि निसर्गाच्या पुनरुज्जीवनाची एक जीवनदायी कथा मांडणारा अद्वितीय ठेवा आहे.