Combating Drought: नापीक जमीन आणि पाण्याचे भीषण संकट; ‘या’ कारणामुळे संयुक्त राष्ट्रे दरवर्षी साजरा करतात ‘वाळवंटीकरण विरोधी दिन’

World Day To Combat Desertification : वाळवंटीकरण आणि दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी जागतिक दिन दरवर्षी 17 जून रोजी साजरा केला जातो. जगभरातील वाळवंटीकरण, जमिनीचा ऱ्हास आणि जलसंकट या समस्यांबाबत जनजागृती करणे हा त्याचा उद्देश आहे.

• जागतिक चिंतेचा विषय
• जमीन नापीक होण्याची मुख्य कारणे
• मानवतेच्या भविष्यासाठी सामूहिक पाऊल

World Day to Combat Desertification 2026 theme : सध्याच्या युगात संपूर्ण जग वेगाने प्रगती करत असले, तरी निसर्गाच्या पातळीवर मानवजात एका मोठ्या संकटाचा सामना करत आहे. ते संकट म्हणजे ‘वाळवंटीकरण’ (Desertification) आणि ‘दुष्काळ’ (Drought). दरवर्षी १७ जून हा दिवस जगभरात ‘जागतिक वाळवंटीकरण आणि दुष्काळ विरोधी दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रांच्या (United Nations) महासभेने १९९४ मध्ये हा दिवस साजरा करण्याची अधिकृत घोषणा केली होती. हा दिवस साजरा करण्यामागचा मुख्य उद्देश जागतिक स्तरावर जमिनीचा होत असलेला ऱ्हास, पाण्याचे भीषण संकट आणि वाढते वाळवंटीकरण या गंभीर समस्यांबाबत सामान्य जनता, स्वयंसेवी संस्था आणि सर्व देशांच्या सरकारांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर जनजागृती निर्माण करणे हा आहे.

यंदाच्या वर्षी संयुक्त राष्ट्रांच्या ‘युएनसीसीडी’ (UNCCD – United Nations Convention to Combat Desertification) या संस्थेने आफ्रिका खंडातील केनिया या देशाला या जागतिक कार्यक्रमाचे यजमानपद दिले आहे. गेल्या एका दशकात आफ्रिकेत या कार्यक्रमाचे आयोजन होण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. या वर्षाची अधिकृत थीम “कुरणे: ओळखा. आदर करा. पुनर्संचयित करा” (Rangelands: Recognize. Respect. Restore.) अशी ठेवण्यात आली आहे. पृथ्वीचा अर्ध्याहून अधिक भाग हा कुरणांनी आणि गवताळ प्रदेशांनी व्यापलेला आहे, जो थेट पशुपालन, अन्न सुरक्षा आणि निसर्गाच्या जलचक्राशी जोडलेला आहे. मात्र, हवामान बदलामुळे हा प्रदेश आता वाळवंटात बदलू लागला आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : UFO Files : Aliens अस्तित्वाचा सर्वात मोठा पुरावा? ट्रम्पच्या आदेशावर अमेरिकेने जाहीर केल्या 72 गुप्त फायली; नासाचे रेकॉर्डिंग

जमीन नापीक होण्याची आणि वाळवंटीकरणाची प्रमुख कारणे

आपल्याला अन्न पुरवणारी जमीन अचानक वाळवंट कशी बनते, हा विचार करण्यासारखा प्रश्न आहे. यामागे निसर्गापेक्षा मानवाचा हस्तक्षेप जास्त कारणीभूत आहे. वाढत्या लोकसंख्येची गरज भागवण्यासाठी जगभरात मोठ्या प्रमाणावर ‘जंगलतोड’ (Deforestation) केली जात आहे. झाडे जमिनीची माती घट्ट धरून ठेवतात. जेव्हा जंगले नष्ट होतात, तेव्हा वाऱ्यामुळे आणि पावसामुळे सुपीक माती वाहून जाते, ज्याला आपण ‘मृदा धूप’ (Soil Erosion) म्हणतो.

याशिवाय, शेतीमध्ये रासायनिक खतांचा आणि कीटकनाशकांचा अनिर्बंध वापर केल्यामुळे जमिनीची नैसर्गिक सुपीकता पूर्णपणे नष्ट होत आहे. अति-सिंचन किंवा चुकीच्या पद्धतींनी केली जाणारी शेती जमीन दलदलीची किंवा क्षारयुक्त बनवते, ज्यामुळे ती कायमची नापीक होते. ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’ आणि हवामान बदलामुळे पावसाचे प्रमाण अनिश्चित झाले आहे. काही ठिकाणी पूर येतो, तर काही ठिकाणी सलग अनेक वर्षे पाऊस पडत नाही, ज्यामुळे सुपीक जमिनीचे रूपांतर कोरड्या, नापीक वाळवंटात होत आहे.

Rangelands cover half the Earth’s land surface and sustain over two billion people. Up to 50% are now degraded or at risk. On #DesertificationAndDroughtDay, the @UN Secretary-General @antonioguterres calls for urgent action to restore our land.#RestoringLand #United4Land pic.twitter.com/cRdbLl8MlO — UN Land and Drought (@UNCCD) June 15, 2026

credit – social media and Twitter

वाळवंटीकरणाचे जागतिक आणि मानवी जीवनावरील गंभीर परिणाम

संयुक्त राष्ट्रांच्या ताज्या अहवालानुसार, जगातील एकूण जमिनी पैकी तब्बल ४० टक्के भाग आधीच नापीक किंवा वाळवंटीकरणाच्या उंबरठ्यावर पोहोचला आहे. याचा थेट फटका जगातील अब्जावधी लोकांच्या उपजीविकेला बसत आहे. जमीन नापीक झाल्यामुळे शेतीचे उत्पादन घटत असून, जागतिक स्तरावर ‘अन्न संकट’ (Food Crisis) निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

जेव्हा ग्रामीण भागातील जमिनी शेतीसाठी अयोग्य ठरतात, तेव्हा तिथले लोक रोजगारासाठी शहरांकडे किंवा इतर देशांकडे स्थलांतर करतात. याला ‘पर्यावरणीय स्थलांतर’ (Eco-Migration) म्हटले जाते. दरवर्षी लाखो लोकांना केवळ सुपीक जमीन आणि पाण्याच्या अभावामुळे आपले घरदार सोडावे लागते. तसेच जमिनीची पाणी साठवून ठेवण्याची क्षमता संपल्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी खालावत चालली आहे, ज्यामुळे मानवासमोर पिण्याच्या पाण्याचे मोठे जलसंकट उभे राहिले आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Megalopolis Greece : मानवी इतिहासाची पाने बदलणार! ग्रीसमध्ये सापडली 4 लाख 30 हजार वर्षे जुनी लाकडी अवजारे

वाळवंटीकरण रोखण्यासाठी अत्यंत आवश्यक उपाययोजना

हा केवळ एक दिवसाचा सोहळा नसून, पृथ्वी वाचवण्याची एक निरंतर चळवळ आहे. वाळवंटीकरण थांबवण्यासाठी आणि दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा उपाय म्हणजे व्यापक प्रमाणावर ‘वृक्षारोपण’ (Afforestation) करणे. डोंगराळ आणि नापीक भागांमध्ये स्थानिक वनस्पतींची लागवड केल्यास मातीची धूप थांबवता येते.

दुसरा महत्त्वाचा उपाय म्हणजे ‘जलसंधारण’ (Water Conservation). पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवणे, बंधारे बांधणे आणि पाण्याचा पुनर्वापर करणे यामुळे जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो. शेती क्षेत्रामध्ये रासायनिक खतांचा वापर पूर्णपणे थांबवून ‘शाश्वत शेती’ (Sustainable Agriculture) किंवा ‘सेंद्रिय शेती’ (Organic Farming) पद्धतीचा अवलंब करणे गरजेचे आहे. पिकांची फेरपालट (Crop Rotation) केल्याने जमिनीचा कस टिकून राहतो. वाळवंटीकरण थांबवणे म्हणजे केवळ झाडे लावणे नव्हे, तर मानवतेच्या आणि येणाऱ्या पिढ्यांच्या सुरक्षित भविष्याचा पाया रचणे आहे, हे आपण ओळखले पाहिजे.