World Sickle Cell Day : विळ्याच्या आकाराच्या रक्तपेशी आणि असह्य वेदना; जाणून घ्या काय आहे ‘सिकल सेल’ आजार?

World Sickle Cell Day : जागतिक सिकल सेल जागरूकता दिन दरवर्षी १९ जून रोजी साजरा केला जातो. सिकल सेल आजाराबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि बाधितांना उत्तम आरोग्यसेवा प्रदान करणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे.

• १९ जून रोजी जागतिक सिकल सेल दिन
• विळ्याच्या आकाराच्या रक्तपेशी
• २०४७ पर्यंत निर्मूलनाचे लक्ष्य

World Sickle Cell Day 2026 theme : दरवर्षी १९ जून हा दिवस जगभरात ‘जागतिक सिकल सेल जागरूकता दिन’ (World Sickle Cell Day) म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस साजरा करण्यामागचा मुख्य उद्देश म्हणजे सिकल सेल डिसीज (SCD) या अतिशय वेदनादायी आणि घातक अशा अनुवांशिक रक्ताच्या आजाराबद्दल लोकांमध्ये जनजागृती निर्माण करणे हा आहे. आजच्या काळात वैद्यकीय विज्ञानाने कितीही प्रगती केली असली, तरीही ग्रामीण आणि विशेषतः देशातील आदिवासी भागांमध्ये या आजाराविषयी कमालीचा अज्ञान पाहायला मिळते. वेळेवर निदान न झाल्यामुळे अनेक निष्पाप रुग्णांना आपले प्राण गमवावे लागतात. म्हणूनच, हा दिवस समाजाला या आजाराची लक्षणे, प्रतिबंध आणि वेळेवर उपचार घेण्याचे महत्त्व समजून घेण्याची एक महत्त्वाची संधी देतो.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दरवर्षी या दिवसासाठी एक विशेष संकल्पना (Theme) ठरवली जाते. चालू वर्षाची जागतिक संकल्पना “Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Care” (जगण्याच्या दरीतील अंतर कमी करणे: सिकल सेल उपचारात समानता) अशी आहे. ही संकल्पना स्पष्ट करते की, जगाच्या पाठीवर कोणत्याही भागात राहणाऱ्या सिकल सेलच्या रुग्णाला, मग तो श्रीमंत असो वा गरीब, त्याला दर्जेदार आणि परवडणारे उपचार मिळणे हा त्याचा अधिकार आहे. भारतात केंद्र सरकारने राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (NHM) अंतर्गत यासाठी मोठी पावले उचलली असून, देशातून या आजाराचे समूळ उच्चाटन करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर आरोग्य शिबिरे, जागरूकता रॅली आणि मोफत रक्त तपासणीचे आयोजन केले जात आहे.

सिकल सेल आजार नेमका काय आहे? (What is Sickle Cell Disease?)

सिकल सेल हा पूर्णपणे एक अनुवांशिक (Genetic) म्हणजेच पिढ्यानपिढ्या पालकांकडून मुलांकडे संक्रमित होणारा रक्ताचा विकार आहे. सामान्य माणसाच्या शरीरात लाल रक्तपेशी (Red Blood Cells – RBC) या गोलाकार, मऊ आणि लवचिक असतात. या पेशी संपूर्ण शरीरात अत्यंत सहजतेने फिरून ऑक्सिजन पोहोचवण्याचे काम करतात. सामान्य लाल रक्तपेशींचे आयुष्य सुमारे १२० दिवसांचे असते.

परंतु, सिकल सेल आजाराने ग्रस्त असलेल्या रुग्णांच्या शरीरात दोषपूर्ण हिमोग्लोबिन तयार होते. यामुळे या रक्तपेशींचा मूळ गोल आकार बदलतो आणि त्या कडक, चिकट तसेच अर्धचंद्राकृती किंवा शेतात पीक कापण्याच्या विळ्यासारख्या (Sickle-shaped) बनतात. या विळ्याच्या आकाराच्या पेशी अत्यंत ठिसूळ असतात आणि त्यांचे आयुष्य केवळ १० ते २० दिवसांचेच असते, ज्यामुळे रुग्णाच्या शरीरात तीव्र रक्ताची कमतरता (Anaemia) निर्माण होते. याव्यतिरिक्त, या कडक आणि टोकेरी पेशी बारीक रक्तवाहिन्यांमध्ये अडकतात आणि संपूर्ण शरीरातील रक्तप्रवाह रोखतात. यामुळे शरीराच्या विविध भागांना पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही आणि रुग्ण गंभीर संकटात सापडतो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : G2 Group : ना कार्यालय, ना कागदपत्रे… काय आहे हा G2 गट? ज्यांची बैठक घेणार अमेरिका; भारतावरही होणार परिणाम

सिकल सेलची प्रमुख लक्षणे आणि शरीरावर होणारे परिणाम

सिकल सेलची लक्षणे व्यक्तीपरत्वे आणि वयानुसार बदलू शकतात, परंतु काही लक्षणे अत्यंत सामान्य आणि त्रासदायक असतात:

• असह्य वेदनांचे झटके (Pain Crises): जेव्हा विळ्याच्या आकाराच्या पेशी रक्तवाहिन्यांमध्ये अडकतात, तेव्हा शरीराच्या हाडांमध्ये, छातीत, पाठीत आणि सांध्यांमध्ये अत्यंत तीव्र वेदना सुरू होतात. या वेदना काही तास किंवा काही दिवसांपर्यंत राहू शकतात आणि रुग्णाला रुग्णालयात दाखल करावे लागते.
• तीव्र थकवा आणि अशक्तपणा: शरीरात सतत लाल रक्तपेशींची कमतरता राहिल्यामुळे अवयवांना योग्य प्रमाणात ऑक्सिजन मिळत नाही. परिणामी, रुग्णाला सतत थकवा जाणवतो आणि किरकोळ काम केल्यावरही धाप लागते.
• हात आणि पायांना सूज येणे: लहान मुलांमध्ये रक्तप्रवाह खंडित झाल्यामुळे हात आणि पायांच्या पंज्यांवर अचानक मोठी सूज येते, ज्याला वैद्यकीय भाषेत ‘डॅक्टिलायटिस’ म्हणतात.
• वारंवार संसर्ग (Infections) होणे: सिकल सेलमुळे शरीरातील प्लिहा (Spleen) म्हणजेच रोगांशी लढणारा मुख्य अवयव खराब होतो. त्यामुळे रुग्णाची रोगप्रतिकारक शक्ती अत्यंत कमकुवत होते आणि त्याला न्यूमोनिया, ताप यांसारखे संसर्ग वारंवार होतात.
• अवयव निकामी होणे आणि पक्षाघात (Stroke): दीर्घकाळ रक्तप्रवाह खंडित राहिल्यामुळे किडनी, यकृत, हृदय आणि डोळे यांसारखे महत्त्वाचे अवयव निकामी होऊ शकतात. मेंदूला होणारा रक्तप्रवाह थांबल्यास लहान वयातही अर्धांगवायूचा (Stroke) झटका येण्याचा मोठा धोका असतो.

सिकल सेल वाहक (Carrier) आणि रुग्ण (Sufferer) यातील फरक

हा आजार समजून घेताना दोन गोष्टींमधील फरक समजणे अत्यंत आवश्यक आहे:

१. सिकल सेल ट्रेट/वाहक (Sickle Cell Trait – HbAS): ज्या व्यक्तीला आई किंवा वडिलांपैकी केवळ एकाकडूनच सिकल सेलचे जनुक (Gene) मिळते, ती व्यक्ती ‘वाहक’ असते. हे लोक पूर्णपणे सामान्य आणि निरोगी आयुष्य जगतात. त्यांच्यात कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत, परंतु ते हा आजार पुढच्या पिढीत संक्रमित करू शकतात.

२. सिकल सेल डिसीज/रुग्ण (Sickle Cell Sufferer – HbSS): जेव्हा मुलाला आई आणि वडील या दोघांकडूनही सिकल सेलचे दोषपूर्ण जनुके मिळतात, तेव्हा तो मूल सिकल सेलचा प्रत्यक्ष ‘रुग्ण’ बनतो. अशा व्यक्तीला आयुष्यभर या आजाराचा सामना करावा लागतो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : India-Bangladesh: बांगलादेशचे पंतप्रधान तारिक रहमान यांच्या चीन दौऱ्यामुळे भारत-बांगलादेश संबंध धोक्यात? ढाका कडून मोठे स्पष्टीकरण

प्रतिबंध आणि विवाहापूर्वी ‘वैद्यकीय कुंडली’ तपासण्याचे आवाहन

सिकल सेल हा आजार जन्मानंतर पूर्णपणे बरा करणारी कोणतीही स्वस्त आणि सोपी उपचार पद्धती सध्या उपलब्ध नाही (अस्थिमज्जा रोपण किंवा बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट हा पर्याय आहे, पण तो अत्यंत महागडा आणि गुंतागुंतीचा आहे). म्हणूनच, “प्रतिबंध हाच एकमेव प्रभावी उपचार” आहे.

हा आजार पुढील पिढीत जाऊ नये म्हणून विवाहापूर्वी मुला-मुलींची सिकल सेल तपासणी करणे अनिवार्य मानले पाहिजे. वैद्यकीय तज्ज्ञ याला ‘वैद्यकीय कुंडली’ (Medical Horoscope) असे म्हणतात. जर दोन सिकल सेल वाहक (Carrier) व्यक्तींनी एकमेकांशी लग्न केले, तर त्यांच्या होणाऱ्या बाळाला प्रत्यक्ष सिकल सेल आजार (Sufferer) होण्याचा धोका २५ ते ५० टक्के असतो. म्हणूनच, विवाहापूर्वी कुंडली जुळवण्याऐवजी रक्ताची तपासणी करून ‘सिकल सेल जेनेटिक कार्ड’ तपासणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

भारत सरकारचे ‘मिशन २०४७’ आणि रुग्णांना मिळणारी मदत

भारतामध्ये सिकल सेलचे सर्वाधिक प्रमाण मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, गुजरात, छत्तीसगड आणि ओडिशा या राज्यांमधील आदिवासी (Tribal) भागात आहे. महाराष्ट्रातील गडचिरोली, चंद्रपूर, गोंदिया, नंदुरबार आणि नाशिक यांसारख्या २१ जिल्ह्यांमध्ये हा प्रादुर्भाव जास्त आहे. ही गंभीर परिस्थिती लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने १ जुलै २०२३ रोजी ‘राष्ट्रीय सिकल सेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन’ (National Sickle Cell Anaemia Elimination Mission) सुरू केले आहे. या अंतर्गत भारताला स्वातंत्र्याच्या शताब्दी वर्षापर्यंत म्हणजेच २०४७ पर्यंत संपूर्णपणे सिकल सेल मुक्त करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

या मोहिमेत शून्य ते ४० वर्षे वयोगटातील ७ कोटी लोकांची मोफत तपासणी (Screening) केली जात आहे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रांवर (PHC) मोफत हायड्रॉक्सीयुरिया (Hydroxyurea) आणि फॉलिक ॲसिडच्या गोळ्या दिल्या जातात, ज्यामुळे वेदनांचे प्रमाण कमी होते. तसेच, महाराष्ट्र शासनाच्या संजय गांधी निराधार योजनेअंतर्गत सिकल सेल रुग्णांना दरमहा आर्थिक मदतही पुरवली जाते. योग्य काळजी, सकस आहार, भरपूर पाणी पिणे आणि नियमित वैद्यकीय तपासणीच्या जोरावर सिकल सेलचे रुग्ण देखील एक चांगले आणि दीर्घ आयुष्य जगू शकतात.