World Snake Day: जैवविविधतेचा मुख्य कणा! आहे मानवी संस्कृतीत सापांचे धार्मिक आणि वैज्ञानिक महत्त्व सांगणारा ‘हा’ खास दिवस

World Snake Day : जागतिक सर्प दिन दरवर्षी १६ जुलै रोजी साजरा केला जातो. सापांचे महत्त्व, त्यांचे संवर्धन यावर प्रकाश टाकणे आणि त्यांच्याबद्दलचे गैरसमज दूर करणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे.

• गैरसमज आणि भीतीचे सावट
• परिसंस्थेचे रक्षक
• सर्वच साप विषारी नसतात

मानवी संस्कृतीच्या सुरुवातीपासूनच ज्या प्राण्याबद्दल सर्वात जास्त गूढ, भीती आणि आकर्षण राहिले आहे, तो प्राणी म्हणजे ‘साप’. सापाचे नाव काढताच अनेकांच्या अंगावर काटा येतो. पण खरंच साप इतके भयानक आणि जीवघेणे असतात का? की आपल्या मनात घर करून बसलेली भीती आणि अंधश्रद्धा याला कारणीभूत आहे? याच प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी आणि सापांच्या संवर्धनाबद्दल जगभरात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी १६ जुलै रोजी ‘जागतिक सर्प दिन’ (World Snake Day) साजरा केला जातो. हा दिवस आपल्याला हे पटवून देण्याची संधी देतो की, साप हे पृथ्वीवरील जैवविविधतेचे आणि आपल्या निसर्गाचे अत्यंत महत्त्वाचे रक्षक आहेत.

आपल्या अवतीभोवती फिरणाऱ्या सापांबद्दल समाजात अनेक चुकीचे समज आणि मिथक पसरलेली आहेत. विशेषतः भारतासारख्या सांस्कृतिक विविधता असलेल्या देशात सापांना एकीकडे पुजले जाते, तर दुसरीकडे केवळ भीतीपोटी किंवा अज्ञानामुळे त्यांना समोर दिसताच मारून टाकले जाते. जागतिक सर्प दिनाचे सर्वात मोठे उद्दिष्ट हेच आहे की, लोकांच्या मनातील ही भीती दूर करून त्यांना सापांच्या वैज्ञानिक महत्त्वाविषयी अचूक आणि योग्य माहिती दिली जावी.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Bushehr Nuclear Plant: अमेरिकेने इराणचा मुख्य अणुप्रकल्प उडवला की नाही? मध्य पूर्वेतील तणावादरम्यान तेहरानचा सर्वात मोठा खुलासा

शेतकऱ्यांचा खरा मित्र आणि अन्न साखळीचा आधार

बऱ्याचदा आपल्याला हे माहित नसते की, जर या पृथ्वीवरून साप नष्ट झाले, तर मानवी अस्तित्वालाच मोठा धोका निर्माण होईल. साप हे आपल्या अन्न साखळीतील (Food Chain) मुख्य दुवा आहेत. ते शेतातील पिकांची नासाडी करणाऱ्या उंदरांच्या संख्येवर नैसर्गिक नियंत्रण ठेवतात. एका अंदाजानुसार, जर साप नसतील तर उंदरांची संख्या इतकी वाढेल की ते संपूर्ण जगातील धान्य साठा काही दिवसांत नष्ट करून टाकतील. यामुळेच सापांना शेतकऱ्यांचा सर्वात मोठा नैसर्गिक मित्र म्हटले जाते.

World Snake Day falls on Thursday, July 16, 2026. We are looking forward! https://t.co/DOHTLWLhzN — IndiAves (@IndiAves) July 14, 2026

credit – social media and Twitter

निसर्गाचा समतोल राखण्यासोबतच वैद्यकीय क्षेत्रातही सापांचे महत्त्व अफाट आहे. सापाच्या विषापासून अनेक जीवघेण्या आजारांवर औषधे तयार केली जातात. कर्करोग (Cancer), हृदयविकार आणि पक्षाघात (Stroke) यांसारख्या गंभीर आजारांवरील संशोधनात सापाचे विष अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे. तसेच, साप चावल्यानंतर दिल्या जाणाऱ्या ‘अँटी-व्हेनम’ (Anti-venom) औषधाची निर्मिती देखील सापाच्या विषापासूनच केली जाते. त्यामुळे सापांना मारणे म्हणजे अप्रत्यक्षपणे मानवी आरोग्याला आणि विज्ञानाला हानी पोहोचवण्यासारखे आहे.

महत्त्वाची नोंद: भारतात आढळणाऱ्या एकूण सापांच्या प्रजातींपैकी केवळ १५ ते २० टक्के प्रजातीच विषारी (Venomous) आहेत. उरलेले ८० टक्क्यांहून अधिक साप हे बिनविषारी (Non-venomous) असतात, ज्यांच्या चावण्याने माणसाला कोणताही धोका नसतो. बऱ्याचदा बिनविषारी साप चावल्यानंतरही माणूस केवळ भीती आणि मानसिक धक्क्यामुळे दगावतो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Protests : ‘प्रत्येक मुलाला मारले जाईल…’,मुझफ्फराबादचा मोर्चा ठरवणार काश्मीरचे भविष्य; 60,000 आंदोलक रस्त्यावर

अंधश्रद्धा आणि सापांच्या अस्तित्वाला असलेला धोका

आज सापांच्या हजारो प्रजाती जगभरात अस्तित्वात आहेत, मात्र मानवी हस्तक्षेपामुळे त्यांचे नैसर्गिक अधिवास झपाट्याने नष्ट होत चालले आहेत. वाढते शहरीकरण आणि जंगलतोड यामुळे साप मानवी वस्त्यांमध्ये प्रवेश करू लागले आहेत. अशा वेळी सर्पमित्रांची मदत घेण्याऐवजी अनेकदा अज्ञानामुळे सापांना थेट मारले जाते.

याशिवाय, चित्रपट, कथा आणि जुन्या अंधश्रद्धांमुळे सापांबद्दल अनेक गैरसमज पसरले आहेत. जसे की, साप दूध पितो, साप सूड घेतो, किंवा सापाकडे ‘इच्छाधारी’ शक्ती असते. विज्ञान सांगते की, साप हा सरपटणारा थंड रक्ताचा प्राणी आहे, तो कधीही दूध पिऊ शकत नाही (दूध पाजल्यास त्याचा मृत्यू होऊ शकतो) आणि त्याच्याकडे मानवासारखी विचार करण्याची किंवा सूड घेण्याची स्मरणशक्ती नसते. या अंधश्रद्धा दूर करणे हेच जागतिक सर्प दिनाचे खरे यश असेल. सापांचे रक्षण करणे म्हणजे आपल्या पर्यावरणाचे रक्षण करणे होय, हा विचार आपण सर्वांनी अंगीकारला पाहिजे.