बुधवार, 30 सप्टेंबर 2026
Bikini Atoll: जिथे अमेरिकेने केल्या होत्या २३ अणुचाचण्या तिथे उगवली जीवसृष्टीची नवी पहाट; सागरी जीवशास्त्रज्ञांच्या शोधाने जग थक्क ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
जागतिक इतिहासात ज्या ठिकाणाचा उल्लेख केवळ अणुशस्त्रांच्या विनाशकारी परिणामांशी केला जात होता, त्या पॅसिफिक महासागरातील बिकिनी ॲटोल (Bikini Atoll) बेटावरून एक अत्यंत थक्क करणारी बातमी समोर आली आहे. दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या शीतयुद्ध काळात अमेरिकेने १९४६ ते १९५८ या कालावधीत मार्शल बेटांचा भाग असलेल्या बिकिनी ॲटोलवर तब्बल २३ महाभयंकर अणुचाचण्या केल्या होत्या. या स्फोटांमुळे तेथील संपूर्ण निसर्गाचे संतुलन ढासळले, जमीन व पाणी विषारी किरणोत्सर्गाने प्रदूषित झाले आणि स्थानिक रहिवाशांना आपले मूळ घर सोडून कायमचे विस्थापित व्हावे लागले. अनेक दशकांपासून हा निर्जन प्रदेश ‘अणुविनाशाची स्मशानभूमी’ म्हणून ओळखला जात होता. परंतु, नुकत्याच झालेल्या सागरी संशोधनातून निसर्गाच्या एका अशा अद्भूत ताकदीचा खुलासा झाला आहे, ज्याने जगभरातील वैज्ञानिकांना चकित केले आहे.
अमेरिकेने घेतलेल्या या २३ अणुचाचण्यांपैकी १९५४ मधील ‘कासल ब्राव्हो’ (Castle Bravo) हा हायड्रोजन बॉम्ब स्फोट अत्यंत भयंकर होता, जो हिरोशिमावर टाकलेल्या बॉम्बपेक्षा हजार पटीने अधिक शक्तिशाली होता. या स्फोटांमुळे बिकिनी बेटाचे भौगोलिक स्वरूप पूर्णपणे पालटले. तेथील माती, हवा, पिण्याचे पाणी आणि संपूर्ण अन्नसाखळी किरणोत्सर्गाने व्यापली गेली. स्थानिक रहिवासी पुन्हा परत येऊ या आशेने तिथून बाहेर पडले होते, परंतु अणुप्रदूषण इतके गंभीर होते की त्यांना कधीही आपल्या मातृभूमीत परतता आले नाही. अणुस्फोट थांबल्यानंतरही या परिसरात दीर्घकाळ किरणोत्सर्गाचे अस्तित्व कायम राहिले, ज्यामुळे हे बेट मानवी वापरासाठी पूर्णपणे अयोग्य घोषित करण्यात आले होते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Iran Trolls UN: इराण गॉट नो चिल! ‘या’ भन्नाट ‘शोले’मधील ‘ठाकूर’ च्या मीमने संयुक्त राष्ट्रांना सोशल मीडियावर केले जोरदार ट्रोल
अनेक दशकांनंतर स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातील हॉपकिन्स मरीन स्टेशनचे संचालक डॉ. स्टीफन पालुंबी (Stephen Palumbi) आणि त्यांच्या सागरी जीवशास्त्रज्ञांच्या पथकाने या निर्जन ॲटोलच्या खाडीत संशोधन केले. या वेळी त्यांच्या हाती लागलेले पुरावे पाहून ते थक्क झाले. बिकिनी बेटाच्या आजूबाजूच्या समुद्रात विविध प्रजातींचे मासे, ट्युना, शार्क आणि प्रामुख्याने महाकाय प्रवाळांच्या (Coral Reefs) भव्य वसाहती मोठ्या प्रमाणात वाढलेल्या दिसून आल्या. मासे किंवा शार्कसारखे जीव प्रदूषित वातावरणातून पोहून सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करू शकतात, परंतु प्रवाळ (Corals) हे एकाच ठिकाणी स्थिर राहून वाढतात. अशा काळात विषारी किरणोत्सर्गी पाण्यात प्रवाळ कसे जन्माला आले आणि त्यांनी अनेक दशके स्वतःचा बचाव कसा केला, हा प्रश्न शास्त्रज्ञांना बुचकाळ्यात टाकणारा ठरला आहे.
Between 1946 and 1958, the United States conducted 23 nuclear tests at Bikini Atoll, including atomic and hydrogen bomb detonations. pic.twitter.com/jgwf8S0pmg — Historic Vids (@historyinmemes) July 7, 2025
credit – social media and Twitter
सर्वसामान्यपणे उच्च पातळीवरील किरणोत्सर्गामुळे कोणत्याही सजीवाच्या पेशींमधील डीएनए (DNA) नष्ट होतो किंवा त्यात घातक म्युटेशन (Genetic Mutation) होऊन कर्करोगासारखे गंभीर आजार जडतात. परंतु, बिकिनी ॲटोलमधील प्रवाळांच्या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, अणुचाचण्यांनंतर सुमारे एका दशकाने या प्रवाळांची वाढ पुन्हा सुरू झाली असावी. डॉ. स्टीफन पालुंबी यांच्या मते, सातत्याने पर्यावरणीय तणावाचा आणि जैविक संकटाचा सामना करणाऱ्या प्रजाती पिढ्यानपिढ्या स्वतःमध्ये अशी विशिष्ट जनुकीय वैशिष्ट्ये विकसित करतात, जी त्यांना प्रतिकूल परिस्थितीतही टिकून राहण्यास मदत करतात.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Kaveri Engine Russia: भारताच्या स्वदेशी ‘कावेरी’ इंजिनचा रशियात थरार; चाचणीत मिळवला तब्बल 48.5 kN थ्रस्ट अन् जोरात शक्ती प्रदर्शन
बिकिनी ॲटोलमध्ये टिकून राहिलेले हे प्रवाळ किरणोत्सर्गाला पूर्णपणे प्रतिकारक्षम आहेत की त्यांनी पेशी दुरुस्तीची एखादी विशेष जैविक यंत्रणा विकसित केली आहे, याचा शोध घेण्याचे काम अजून प्राथमिक टप्प्यात आहे. जर वैज्ञानिकांना या प्रवाळांची डीएनए दुरुस्ती करण्याची आणि किरणोत्सर्गाशी लढण्याची नैसर्गिक क्षमता समजली, तर भविष्यात मानवातील कर्करोगावरील उपचार (Cancer Research) आणि पेशी संरक्षणाशी संबंधित वैद्यकीय संशोधनाला अत्यंत महत्त्वाची दिशा मिळू शकते.
थोडक्यात सांगायचे तर, मानवाच्या अत्यंत विनाशकारी अणुअस्त्रांनी उद्ध्वस्त केलेल्या बिकिनी ॲटोलमध्ये निसर्गाने दाखवून दिलेली ही पुनरुज्जीवनाची ताकद मानवजातीला चकित करणारी आणि निसर्गाच्या अगाध क्षमतेची साक्ष देणारी ठरली आहे.
