शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
बोईंगचा सॅटेलाईट अंतराळात तुटला; पृथ्वीच्या कक्षेत पसरला 4300 टन कचऱ्याचा ढिगारा ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया)
मेलबर्न : एक प्रचंड संचार उपग्रह त्याच्या कक्षेतूनच खंडित झाला आहे म्हणजेच तुटला आहे. ज्यामुळे युरोप, मध्य आफ्रिका, मध्य पूर्व, आशिया आणि ऑस्ट्रेलियामधील वापरकर्त्यांवर परिणाम झाला आहे, तसेच आपल्या ग्रहाच्या शेजारच्या अवकाशातील ढिगाऱ्याचा धोका वाढला आहे. इंटेलसॅट 33E उपग्रहाने विषुववृत्ताभोवती भूस्थिर कक्षेत हिंदी महासागराच्या 35,000 किलोमीटर वरच्या बिंदूवरून ब्रॉडबँड संप्रेषण प्रदान केले. 20 ऑक्टोबर रोजी मिळालेल्या प्राथमिक अहवालात असे म्हटले आहे की Intelsat 33E ची अचानक शक्ती गेली. गेल्या काही महिन्यांत कक्षेत निष्क्रिय आणि सोडलेल्या वस्तूंच्या अनियंत्रित तुटण्याच्या अनेक घटना पाहिल्या आहेत.
यूएस स्पेस फोर्सेस-स्पेसने देखील पुष्टी केली की उपग्रहाचे किमान 20 तुकडे झाले. मग काय? आणि अधिकाधिक उपग्रह कक्षेत प्रवेश करत असताना हे घडण्याचे लक्षण आहे का? एक अंतराळ रहस्य Intelsat 33E च्या ब्रेकअपच्या कारणांबद्दल कोणतीही पुष्टी केलेली बातमी नाही. मात्र, अशा प्रकारची ही पहिलीच घटना नाही. भूतकाळात आपण टक्कर, अपघाती टक्कर आणि वाढलेली सौर क्रियाकलाप यामुळे उपग्रह नष्ट झालेले पाहिले आहेत. आम्हाला माहित आहे की Intelsat 33E मध्ये समस्या अनुभवण्याचा इतिहास आहे.
हा उपग्रह 2016 मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आला होता
बोईंगने डिझाइन केलेले आणि तयार केलेले, उपग्रह ऑगस्ट 2016 मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आला. 2017 मध्ये, उपग्रह त्याच्या कक्षेत अपेक्षेपेक्षा तीन महिने उशिरा पोहोचला कारण त्याच्या प्राथमिक थ्रस्टरमध्ये समस्या आढळून आली, जे त्याची उंची आणि हालचाल नियंत्रित करते. स्टेशन ठेवण्याच्या क्रियाकलापांदरम्यान उपग्रहाला प्रोपल्शन समस्या देखील आल्या, ज्यामुळे तो योग्य उंचीवर राहतो. हे अपेक्षेपेक्षा जास्त इंधन वापरत आहे याचा अर्थ 2027 मध्ये त्याचे मिशन सुमारे 3.5 वर्षे लवकर संपेल.
हे देखील वाचा : इराणवर इतिहासातील सर्वात भीषण हल्ला; इस्राईलच्या क्षेपणास्त्रांच्या Nonstop माऱ्यामुळे सगळे लष्करी तळ हादरले
या समस्यांमुळे इंटेलसॅटने US$78 दशलक्षचा विमा दावा दाखल केला. त्याच्या खंडित होण्याच्या वेळी, उपग्रहाचा विमा उतरवण्यात आला नव्हता. इंटेलसॅट काय चूक झाली याचा तपास करत आहे, परंतु उपग्रहाचे तुकडे कशामुळे झाले हे आम्हाला कधीच कळणार नाही. आम्हाला माहित आहे की त्याच मॉडेलचा आणखी एक इंटेलसॅट उपग्रह, EpicNG 702 MP, जो बोईंगने तयार केला आहे, 2019 मध्ये अयशस्वी झाला. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ब्रेकडाउनच्या परिणामांमधून आपण शिकू शकतो:
आपल्याला स्पेस जंककडे लक्ष देण्याची गरज का आहे
तीस निळ्या व्हेल इतका स्पेस कचरा पृथ्वीच्या कक्षेत मानवनिर्मित अवकाश वस्तूंचे एकूण वस्तुमान सुमारे 13,000 टन आहे. हे अंदाजे 90 प्रौढ नर ब्लू व्हेलच्या समतुल्य आहे. सुमारे एक तृतीयांश कचरा (4,300 टन) आहे, मुख्यतः उरलेल्या रॉकेट भागांच्या रूपात. अंतराळातील मोडतोड शोधणे आणि ओळखणे हे एक आव्हानात्मक काम आहे. Intelsat 33E सारख्या उच्च उंचीवर, 35,000 किलोमीटर वर परिभ्रमण करते, आम्ही केवळ एका विशिष्ट आकारापेक्षा जास्त वस्तू पाहू शकतो.
हे देखील वाचा : रशिया-चीनची युध्यासाठी जोरदार तयारी; अमेरिकेनेही बनवले सॅटेलाईट जॅमर
Intelsat 33E च्या तोट्याबद्दल सर्वात चिंतेची गोष्ट म्हणजे ब्रेकअपमुळे ढिगाऱ्याचे इतके लहान तुकडे तयार झाले असतील की आम्ही ते विद्यमान सुविधांसह पाहू शकणार नाही. गेल्या काही महिन्यांत, कक्षेत निष्क्रिय आणि सोडलेल्या वस्तूंच्या अनियंत्रित तुटण्याच्या अनेक घटना पाहिल्या आहेत. नुकत्याच घडलेल्या घटनेचा कक्षेतील इतर वस्तूंवर परिणाम होईल की नाही हे अद्याप कळलेले नाही. या जटिल अवकाशातील ढिगाऱ्यांचे वातावरण समजून घेण्यासाठी आकाशाचे सतत निरीक्षण करणे महत्त्वाचे ठरते.
कोण जबाबदार आहे?
जागेचा ढिगारा तयार झाला की, त्याची साफसफाई किंवा देखरेख करण्याची जबाबदारी कोणाची? सैद्धांतिकदृष्ट्या, ज्या देशाने वस्तू अंतराळात प्रक्षेपित केली तो दोषी सिद्ध झाल्यावर जबाबदारी स्वीकारतो. अंतराळातील वस्तूंमुळे होणाऱ्या नुकसानीसाठी 1972 च्या आंतरराष्ट्रीय जबाबदारीच्या अधिवेशनात हे संबोधित केले गेले. व्यवहारात, अनेकदा जबाबदारी कमी असते. 2023 मध्ये यूएस फेडरल कम्युनिकेशन्स कमिशनने अवकाशातील ढिगाऱ्यांवर पहिला दंड जारी केला होता.
Intelsat 33E च्या बाबतीतही असाच दंड आकारला जाईल की नाही हे स्पष्ट नाही. भविष्यकाळ मानवी अवकाशाचा वापर जसजसा वाढत आहे तसतसे पृथ्वीच्या कक्षेतील घनता वाढत आहे. कक्षीय कचऱ्याच्या धोक्यांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी, आम्हाला कचऱ्याचे प्रमाण कमी करण्यासाठी विविध प्रयत्नांसह सतत देखरेख आणि उत्तम ट्रॅकिंग तंत्रज्ञानाची आवश्यकता असेल.
