Chernobyl Wild Horses Experiment Przewalski Horse Chernobyl Exclusion Zone
एप्रिल १९८६ मध्ये तत्कालिन सोव्हिएत रशियातील (सध्याचा युक्रेन) चेर्नोबिल अणुऊर्जा प्रकल्पात झालेला भीषण स्फोट हा मानवी इतिहासातील सर्वात मोठा आणि विनाशकारी अणु-अपघात मानला जातो. या दुर्घटनेनंतर उत्सर्जित झालेल्या प्राणघेण्या किरणोत्सर्गामुळे (Radiation) हजारो लोकांना एका रात्रीत घरेदारे सोडून पळून जावे लागले. शेकडो मैलांचा परिसर मानवी वस्तीसाठी पूर्णपणे बंदी घातलेला क्षेत्र (Exclusion Zone) घोषित करण्यात आला. जिथे माणसाचा पाऊल पडणेही मृत्यूला आमंत्रण देणारे ठरते, तिथेच निसर्गाने मात्र एक असा चमत्कार घडवून आणला आहे, ज्याची कल्पना कोणत्याही शास्त्रज्ञाने केली नव्हती. (Chernobyl)
साधारण २८ वर्षांपूर्वी, म्हणजे १९९८ मध्ये, चेर्नोबिलच्या याच ओसाड आणि किरणोत्सर्गाने व्यापलेल्या भागात प्रझेवाल्स्की (Przewalski) नावाच्या दुर्मिळ प्रजातीच्या ३१ जंगली घोड्यांना सोडण्यात आले होते. अनेक संशोधकांचा असा अंदाज होता की, रेडिएशन आणि अन्नधान्याचा अभाव या घोड्यांचा बळी घेईल. परंतु, तीन दशकांनंतर संशोधकांच्या हाती आलेल्या कॅमेरा ट्रॅपच्या निष्कर्षांनी संपूर्ण जगाला आणि जीवशास्त्रज्ञांना आश्चर्याचा धक्का दिला आहे. हे घोडे केवळ जिवंत राहिले नाहीत, तर त्यांनी चेर्नोबिलच्या घनदाट आणि ओसाड जंगलात स्वतःची संपूर्ण वस्ती निर्माण केली आहे.
प्रझेवाल्स्की ही जगातील शेवटची खरीखुरी ‘जंगली घोड्यांची’ (Wild Horses) प्रजाती मानली जाते. मोकळ्या गवताळ प्रदेशात आणि खडतर हवामानात राहण्याची यांची क्षमता अद्भूत असते. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ही प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर होती. निसर्गाचा समतोल राखण्यासाठी आणि या भागात जैविक पुनर्रचना करण्यासाठी अस्कानिया-नोव्हा बायोस्फीअर रिझर्व्हने (Askania-Nova Biosphere Reserve) १९९८ आणि १९९९ दरम्यान चेर्नोबिलच्या बंदी घातलेल्या क्षेत्रात ३१ घोड्यांना सोडण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Alberta Referendum: कॅनडाचे 2 तुकडे होण्यापासून टळले; भारतीय मतदारांच्या ‘या’ एका निर्णयामुळे इतिहासाला कलाटणी
या ३१ घोड्यांमध्ये अस्कानिया-नोव्हा येथून आणलेले १० नर आणि १८ मादी घोडे होते, तर उर्वरित ३ घोडे एका स्थानिक प्राणिसंग्रहालयातून आणण्यात आले होते. चेर्नोबिलच्या या धोकादायक वातावरणात थेट सोडण्यापूर्वी त्यांना काही महिने बंदिस्त वातावरणात ठेवून इथल्या हवामानाची सवय करण्यात आली होती.
चेर्नोबिलमधील सुरुवातीचे दिवस या घोड्यांसाठी अत्यंत परीक्षा पाहणारे ठरले. वैज्ञानिक शोधनिबंधानुसार, या भागात आल्यानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच ८ घोड्यांचा मृत्यू झाला. यानंतर उरलेल्या घोड्यांनी निसर्गाशी जुळवून घेत प्रजननास सुरुवात केली आणि २००३-२००४ पर्यंत त्यांची संख्या वाढून ६५ वर पोहोचली. घोड्यांची ही वाढती संख्या पाहून २००४ मध्ये प्राणिसंग्रहालयातून आणखी १३ घोडे येथे आणले गेले, परंतु दुर्दैवाने ते इथल्या वातावरणात टिकू शकले नाहीत आणि एकही संतती न ठेवता मरण पावले.
२००७ पर्यंत या कळपाची संख्या पुन्हा घसरून ३० ते ४० च्या दरम्यान आली होती. विशेष म्हणजे, या घोड्यांच्या मृत्यूला किरणोत्सर्ग किंवा लांडग्यांचे हल्ले कारणीभूत नव्हते, तर बेकायदेशीरपणे शिकार करणाऱ्या मानवी टोळ्या (Poachers) कारणीभूत होत्या. या खडतर आव्हानांनंतरही घोड्यांच्या जिद्दीने निसर्गाच्या साखळीला तुटू दिले नाही.
‘थेरिओलोजिया युक्रेनिका’ (Theriologia Ukrainica) या प्रतिष्ठित वैज्ञानिक पत्रिकेत सर्गेई गाशचक आणि सर्गेई पास्केविच या संशोधकांनी आपला अभ्यास अहवाल प्रसिद्ध केला. या संशोधनासाठी त्यांनी चेर्नोबिलच्या २,६०० चौरस किलोमीटर क्षेत्रापैकी ७२० चौरस किलोमीटर भागात अत्याधुनिक ‘कॅमेरा ट्रॅप्स’ (Camera Traps) बसवले होते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Berlin : दिलेल्या आश्वासनांचं काय झालं, ते 100 अब्ज डॉलर्स कुठे गेले? पियुष गोयल यांचा बर्लिनमध्ये युरोपियन युनियनवर घणाघाती वार
कॅमेरा ट्रॅपच्या डेटाचे विश्लेषण केल्यावर असे दिसून आले की, २०१८ पर्यंत युक्रेनियन भागात किमान १३७ प्रझेवाल्स्की घोडे पूर्णपणे निरोगी आणि मुक्त जीवन जगत होते. यामध्ये ४७ प्रौढ नर, ६६ माद्या आणि २४ लहान शिंगरे (Foals) यांचा समावेश होता. सर्वेक्षण न केलेल्या उर्वरित भागात ही संख्या याहूनही अधिक असण्याची दाट शक्यता वर्तवली गेली आहे.
| कालावधी / वर्ष | चेर्नोबिलमधील घोड्यांची संख्या | महत्त्वाच्या घडामोडी |
| १९९८ – १९९९ | ३१ घोडे | अस्कानिया नोव्हा व प्राणिसंग्रहालयातून चेर्नोबिलमध्ये आगमन |
| २००३ – २००४ | ६५ घोडे | सुरुवातीच्या यशानंतर प्रजननात वाढ |
| २००७ | ३० ते ४० घोडे | बेकायदेशीर शिकारींमुळे संख्येत मोठी घट |
| २०१८ (संशोधन) | १३७+ घोडे | कॅमेरा ट्रॅपमध्ये नोंद; प्रिपीयात नदी ओलांडून नवीन गट |
चेर्नोबिलमधील हा प्रयोग एका अत्यंत महत्त्वाच्या वैज्ञानिक सत्याकडे निर्देश करतो. मानवी हस्तक्षेप, प्रदूषण, शहरीकरण आणि रस्तेविकास बंद झाल्यामुळे निसर्गाने स्वतःला पूर्ववत करण्यास सुरुवात केली आहे. जरी तिथे रेडिएशनचा धोका कायम असला, तरी मानवाच्या अनुपस्थितीमुळे मिळणारे भयमुक्त वातावरण या प्राण्यांच्या वाढीसाठी फायदेशीर ठरले आहे.
संशोधकांना असेही आढळून आले आहे की, काही घोड्यांनी प्रिपीयात (Pripyat) नदी ओलांडून बेलारूसच्या सीमेत प्रवेश केला असून तिथे नवीन प्रजनन गट तयार केले आहेत. निसर्गाची ही अद्भूत क्षमता हेच सिद्ध करते की, मानवी विनाशाच्या खुणांवरही जीवन पुन्हा बहरू शकते.
Ans: १९९८ मध्ये चेर्नोबिलच्या बाधित क्षेत्रात 'प्रझेवाल्स्की' (Przewalski) या दुर्मिळ प्रजातीचे एकूण ३१ जंगली घोडे सोडण्यात आले होते.
Ans: २०१८ मधील वैज्ञानिक कॅमेरा ट्रॅप सर्वेक्षणात ७२० चौ. किमी क्षेत्रात १३७ निरोगी घोडे नोंदवले गेले आहेत, प्रत्यक्ष एकूण संख्या याहून अधिक असण्याची शक्यता आहे.
Ans: प्रझेवाल्स्की ही जगातील शेवटची खरीखुरी जंगली घोड्यांची प्रजाती असून, मानवी हस्तक्षेपाशिवाय रेडिएशन झोनमध्ये त्यांचे पुनरागमन हा निसर्गाचा मोठा चमत्कार मानला जातो.
.png "Videos"){kind=small}
