Female AI agents paid less Gender bias in artificial intelligence
कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ (AI Agents) कडे आजवर एक निष्पक्ष, तटस्थ आणि मानवी त्रुटींपासून मुक्त असणारे तंत्रज्ञान म्हणून पाहिले जात होते. मात्र, मानवाने बनवलेल्या या तंत्रज्ञानात आणि मानवी मानसिकतेमध्ये दडलेला लिंगभेद आता एआयच्या जगातही उघडपणे समोर आला आहे. लिमरिक विद्यापीठातील (University of Limerick) संशोधकांनी केलेल्या एका नवीन अभ्यासात असा धक्कादायक खुलासा झाला आहे की, समान तंत्रज्ञान आणि समान काम असूनही लोकांनी महिला एआय एजंटपेक्षा पुरुष एआय एजंटला १०.२५% जास्त पैसे दिले.
हा अभ्यास ‘१४ व्या नॉर्डिक मानवी-संगणक संवाद परिषदेत’ (14th Nordic Conference on Human-Computer Interaction) सादर केला जात आहे. या संशोधनामुळे तंत्रज्ञान क्षेत्रासह संपूर्ण कॉरपोरेट जगतात एकच खळबळ उडाली असून, एआय मधील मानवी पूर्वग्रहांचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे.
या प्रयोगासाठी संशोधकांनी १८९ सहभागींना एका व्हीआर (Virtual Reality) ऑफिसच्या वातावरणात काम करायला लावले. या आभासी कार्यालयात त्यांच्या मदतीसाठी दोन एआय एजंट ठेवण्यात आले होते एक ‘जोनाह’ (Jonah) नावाचा पुरुष एआय एजंट आणि दुसरी ‘जोहाना’ (Johanna) नावाची महिला एआय एजंट. दोन्ही एआय एजंट्समागे वापरलेले अल्गोरिदम, तंत्रज्ञान, बौद्धिक क्षमता आणि दिलेली कामे १००% सारखीच होती.
मात्र, कामाचा मोबदला देण्याची वेळ आली तेव्हा सहभागींनी जोनाला (पुरुष एआय) जोहानापेक्षा (महिला एआय) १०.२५% जास्त मोबदला दिला. संशोधकांच्या मते, हा १०.२५% चा फरक अत्यंत लक्षणीय आहे, कारण दोन्ही एजंट्समध्ये फरक फक्त एवढाच होता की एकाला ‘पुरुष’ म्हणून सादर केले होते आणि दुसऱ्याला ‘महिला’ म्हणून.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : France Student Protest : ‘इस्लाम फ्रान्सवर ताबा मिळवतोय…’; ट्रुथ सोशल’वर ट्रम्प यांची वादग्रस्त पोस्ट; 2.6 लाख लोक रस्त्यावर
अभ्यासातील सर्वात रंजक आणि चिंताजनक बाब म्हणजे, लोकांनी स्त्री एआय एजंट्सपेक्षा पुरुष एआय एजंट्सना अधिक मानवासारखे मानले आणि त्यांच्यावर अधिक विश्वास दाखवला. प्रयोगादरम्यान अनेक सहभागींनी तोंडी सांगताना असे म्हटले होते की, “एआय पुरुष आहे की स्त्री, याने आम्हाला काही फरक पडत नाही.” परंतु, प्रत्यक्ष आर्थिक निर्णय घेताना आणि पैसे देताना त्यांच्या वर्तनातून स्पष्ट लिंगभेद दिसून आला.
तसेच, सहभागींनी असे एआय आवडत असल्याचे सांगितले जे स्पष्टपणे मानवासारखे दिसत नव्हते. तरीही, जेव्हा प्रत्यक्ष कामाचा आणि विश्वासाचा प्रश्न आला, तेव्हा लोकांनी अधिक मानवासारख्या आणि पुरुषी दिसणाऱ्या एआय व्हॉईस, टेक्स्ट चॅटबॉट्स आणि डेस्क रोबोट्सवर जास्त विश्वास ठेवला आणि त्यांनाच अधिक पैसे दिले.
आज जगभरात कार्यालयांमध्ये एआय एजंट्सचा वापर वेगाने वाढतो आहे. आयटी कन्सल्टिंग क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, २०२६ पर्यंत जगातील सुमारे ८०% कंपन्या आपल्या रोजच्या कामकाजात कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात एआय एजंट्सचा वापर करत असतील. अशा वेळी एआयच्या डिझाइन आणि सादरीकरणात जर लिंगभेद राहिला, तर त्याचे गंभीर परिणाम कामाच्या ठिकाणच्या संस्कृतीवर आणि आर्थिक निर्णयांवर होतील. गेल्या वर्षीच्या आकडेवारीनुसार, ब्रिटनमध्ये पुरुष आणि महिलांच्या सरासरी ताशी कमाईमध्ये ६.९% चा फरक (Gender Pay Gap) नोंदवला गेला होता. समान काम आणि समान कौशल्य असतानाही १ ते २% चा फरक मानवी कर्मचाऱ्यांमध्ये दिसतो. आता हाच मानवी पूर्वग्रह डिजिटल एआय एजंट्सच्या बाबतीत तब्बल १०.२५% पर्यंत पोहोचणे हे भविष्यातील तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने अत्यंत धोक्याचे लक्षण मानले जात आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Elon Musk : इलॉन मस्क यांचे गंभीर आरोप भारत सरकारने फेटाळले; सॅटेलाईट इंटरनेट धोरणावर स्पष्ट केली भूमिका
या अभ्यासाच्या सह-लेखिका डॉ. मेरी हॉसफेल्ड (Dr. Mary Hausfeld) म्हणाल्या की, “सामान्यतः लोक एआयला एक निष्पक्ष आणि न्याय्य माध्यम मानतात. परंतु, जेव्हा आपण एआयला मानवी रूप, चेहरा किंवा लिंग (Gender) देतो, तेव्हा ते मानवी मेंदूतील जुने सामाजिक पूर्वग्रह आणि भेदभावाची भावना आपोआप सक्रिय करते.” “मानवासारखे आणि पुरुषी? व्हीआरमधील कामाच्या ठिकाणी एआय असिस्टंटची रचना विश्वास आणि आर्थिक मोबदल्याशी कशी संबंधित आहे” या शीर्षकाखालील हा संशोधन निबंध जागतिक पातळीवर एआय डिझायनर्ससाठी एक इशारा ठरत आहे. तंत्रज्ञानाची रचना करताना जर योग्य खबरदारी घेतली नाही, तर मानवी समाजातील जुने भेदभाव, असमानता आणि अन्यायाचे नमुने या नवीन डिजिटल युगात पुन्हा नव्याने निर्माण होतील.
.png "Videos"){kind=small}
